« قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلّى اعْمَلُ صالِحاً فيما تَرَكْتُ كَلّا انَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها » . « 1 » « مىگويد پروردگارا مرا بازگردان ، شايد در آنچه ترك كردم عمل صالحى انجام دهم » .
و توبهء هنگام مرگ غالباً از قسم دوّم است بنابراين اگر قرآن شريف در توبه ، شرط فرموده است كه قبل از مرگ باشد و نه به هنگام ديدن مرگ ، مثل دو شرط پيشين ، حاكى از يك نكتهء اخلاقى است و آن اينكه غالباً پشيمانى در هنگام فرا رسيدن مرگ ، توبهء از روى ايمان نيست بلكه به دليل ترس و اضطراب و ناراحتى از كيفر گناه است و اگر آن كيفر ، در كار نبود ، آن شخص هم از كردهء خود پشيمان نبود .
د ) و امّا آنچه گفته شده كه آيات شريفه 17 و 18 سورهء نساء ، در توبه شرط كرده است كه بعد از مرگ نباشد ، در اين خصوص نيز بايد بگوييم كه چنان كه قبلًا در بحث « خلود در آتش » نيز آورديم ، كافران و مشركان زمينهء براى عفو و مغفرت و شفاعت و نجات ندارند :
« انَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ انْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ » .
« 2 » « خدا ، اين را كه به او شرك ورزيده شود نمىبخشد و غير از آن را براى هر كه بخواهد مىبخشد » .
بنابراين در روز قيامت گرچه عفو و مغفرت و شفاعت زمينهساز براى نجات است ولى براى مؤمن نه براى كافر ، زيرا كافر زمينهاى براى نجات ندارد :
« انَّكُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ » .
« 3 » « در حقيقت شما و آنچه غير خدا مىپرستيد ، هيزم جهنّم خواهيد بود » .
از آنچه در اين فصل گفته شد معلوم مىشود كه توبه - كه همان تلاطم درونى است - هيچ شرطى ندارد و اگر در قرآن كريم و بعضى روايات از « تصميم بر ترك » و « استغفار » و يا « اصلاح نفس » سخن به ميان آمده است ، لازمهء همان تلاطم درونى و پشيمانى از گناه است و معنى ندارد كسى ، به راستى از گناه پشيمان باشد امّا تصميم بر ترك نداشته باشد و استغفار نكند و به اصلاح نفس خويش نپردازد .
هامش
( 1 ) - مؤمنون / 100 - 99 .
( 2 ) - نساء / 48 .
( 3 ) - انبياء / 98 .