مىروم ؟ و اگر مىروم چرا آمدهام ؟ آيا آمدهام يك عمر رنج را تحمّل كنم ؟ » براى ردّ منكران معاد جملهء رسايى است . پس بايد بعد از مرگ نيز حياتى وجود داشته باشد تا بتوان ابديّت ، لذّت بدون درد ، نوش بدون نيش و راحتى بدون رنج را در آن ديد و گرنه خلقت جهان هستى ، عبث و باطل و بر خلاف حكمت خواهد بود ، در حالى كه همهء افعال خداوند حكيم ، از روى حكمت و دليل حكيمانه است . قرآن شريف در آياتى به اين برهان تصريح مىكند . يكى از آن آيات چنين است :
« افَحَسِبْتُمْ انَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ انَّكُمْ الَيْنا لا تُرْجَعُونَ » .
« 1 » « آيا گمان كرديد شما را بيهوده آفريدهايم و به سوى ما بازگردانده نمىشويد » .
ب ) برهان عدالت
اين جهان به گونهاى است كه اعطاء پاداش به خوبان و كيفر بدان در آن ، به صورت كامل ممكن نيست ، به عنوان مثال آيا مىتوان پاداش كسى را كه عمرى به جامعهء بشرى و به همنوعان خود خدمت كرده و عالَمى را احياء كرده است ، در چند روز عمر داد ؟ و آيا كسى را كه عمرى به خلق خدا خيانت كرده و عالَمى را به آتش فساد كشيده است مىتوان در اين عمر چند روزه كيفر داد ؟ آيا كيفر كسى كه هزاران بىگناه را به خاك مذلّت نشانده و يا كشته است ، تنها كشتن اوست ؟ حقيقت آن است كه اين دنيا نمىتواند ظرف كاملى براى پاداش يا كيفر بسيارى از مردم باشد در حالى كه عدالت خداوند اقتضا مىكند كه هر كس نتيجهء اعمال خود را ببيند . پس بايد جهان ديگرى - كه ظرف حقيقى و واقعىپاداشها و كيفرها است - وجود داشته باشد . قرآن شريف در آياتى به اين دليل نيز تصريح كرده كه يكى از آن آيات چنين است :
« انَّ السَّاعَةَ اتِيَةٌ اكادُ اخْفيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى » .
« 2 » « به طور قطع رستاخيز خواهد آمد ، مىخواهم آن را پنهان كنم تا هر كس در برابر سعى و كوشش خود جزا داده شود » .
ج ) برهان خلقت
نوزاد در رحم مادر ، داراى چشم ، گوش ، زبان ، جهاز هاضمه ، قلب و بسيارى اعضاء ديگر است ولى اين اعضاى برونى و درونى براى او در شكم مادر ، فايدهء كاملى ندارند . بنابراين ، وجود اعضا و
هامش
( 1 ) - مؤمنون / 115 .
( 2 ) - طه / 15 .