سوّم : در قرآن شريف زيباترين ، دقيقترين و رساترين برهانهاى مربوط به اعتقادات و اصول دين ديده مىشود ، در حالى كه قرآن كريم كتاب فلسفه و كلام نيست ، همچنانكه دقيقترين ، رساترين و بيشترين بحثهاى تاريخى را در خود دارد ، گرچه كتاب تاريخ نيست . مسائل علمى دربارهء علومى مانند نجوم ، علوم طبيعى ، طبّ و . . . . در قرآن شريف وجود دارد و در آن علوم از حقايقى مانند قوّهء جاذبه ، حركت منظومهها ، معلّق بودن آنها در فضا و . . . . پرده برداشته شده است ، در حالى كه قرآن شريف كتاب علوم طبيعى نيست . قرآن كريم در عرفان نظرى و عملى نيز بهترين و دقيقترين روشها و شيوهها همراه با عقلانيّت را ارائه فرموده است و عالمان و عارفان بزرگ همانند خواجه نصير الدين طوسى ، صدرالمتألهين شيرازى و ابن عربى افتخار شاگردى در محضر مبارك و متعالى قرآن شريف را دارند در حالى كه قرآن شريف كتاب عرفان نيست . چنان كه قرآن كريم در اخلاق و تهذيب نفس نيز بهترين بيانها و روشها را داراست و با جاذبهء مختصّ به خود ، انسان را در مسير سازندگى به پيش مىبرد ، مراتب سير و سلوك را به او نشان مىدهد و سالك را به مقام لقاء و بالاتر مىرساند و حتّى بايد گفت كه تمام آيات آن رنگ اخلاقى دارد ، ولى با اين همه ، قرآن شريف كتاب اخلاق نيست .
بنابراين اگر بخواهيم بگوييم كه قرآن ، كتاب چيست ، بايد پاسخ را از خود قرآن شريف دريافت كنيم . قرآن كريم خود را حاوى تمام علوم مىداند ، گرچه ما قطرهاى از آن دريا را بيشتر نمىتوانيم برداريم :
« وَ لَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فى هذَا الْقُرانِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَابى اكْثَرُ النَّاسِ الّا كُفُوراً » .
« 1 » « ما در اين قرآن ، براى مردم از هر چيز نمونهاى آورديم امّا بيشتر مردم ( در برابر آن ، از هر كارى ) جز انكار ، ابا داشتند » .
« وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ الّا فى كِتابٍ مُبينٍ » .
« 2 » « هيچ تر و خشكى وجود ندارد مگر اينكه در كتابى آشكار ثبت است » .
« ما فَرَّطْنا فِى الْكِتابِ مِنْ شَىءٍ » .
« 3 » « ما هيچ چيز را در اين كتاب فرو گذار نكردهايم » .
« وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَىءٍ » . « 4 »
هامش
( 1 ) - اسراء / 89 .
( 2 ) - انعام / 59 .
( 3 ) - انعام / 38 .
( 4 ) - نحل / 89 .