معتقدند آنچه را خداوند انجام دهد و يا به آن امر كند نيكوست . به عبارت ديگر هر كارى كه خداوند در دايرهء تكوين و در عرصهء تشريع انجام دهد نيكوست ، امّا نه اينكه چون « نيكوست » خداوند آن را انجام مىدهد ، بنابراين اگر نيكو كار را به جهنّم و بدكار را به بهشت ببرد نيكوست ، همچنين اگر امر به كارى كند كه مصلحت ندارد بلكه داراى مفسده است ، نيكوست ، و نيز اگر نهى از كارى كند كه مفسده ندارد بلكه داراى مصلحت است ، نيكوست . ولى « عدليّه يعنى شيعه » معتقدند كار خداوند متعال بايد مطابق با حكمت و مصلحت باشد و در امور تكوينى ، چيزى را كه خداى متعال خلق مىكند عبث و بيهوده نيست ، بلكه بر وفق حكمت و عنايت است ، چنان كه در امور تشريعى هم اگر به چيزى امر فرمود ، بايد داراى مصلحت باشد و اگر از چيزى نهى كرد بايد مفسدهاى داشته باشد . به عبارت ديگر خداوند طبق مصالح و مفاسد واقعى ، امر و نهى مىكند ، زيرا « خلق » بدون « حكمت » و « امر و نهى » بدون « مصلحت » ، بيهوده است و از ساحت مقدّس ربوبى دور است ، پس همهء امور بايد طبق حكمت و مصلحت باشد و عادل بودن خداوند نيز به همين معنى است كه او بدون حكمت كارى انجام نمىدهد و بدون مصلحت امر و نهى نمىكند :
« افَحَسِبْتُمْ انَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ انَّكُمْ الَيْنا لا تُرْجَعُون » .
« 1 » « آيا گمان كرديد شما را بيهوده آفريدهايم و به سوى ما باز گردانده نمىشويد » .
« يا ايُّهَا الَّذينَ امَنُوا اسْتَجيبُوا للَّهِ وَ لِلرَّسُولِ اذا دَعاكُمْ لِما يُحْييكُمْ » .
« 2 » « اى كسانى كه ايمان آوردهايد دعوت خدا و پيامبر را اجابت كنيد هنگامى كه شما را به سوى چيزى مىخوانند كه به شما حيات مىبخشد » .
از اينرو به اعتقاد شيعه ، « عدل » از اصول دين است .
ب ) اشعريان - كه آنان نيز عدّهاى از اهل سنّت هستند - معتقدند كه انسان در گفتار و كردار خود اختيار ندارد . بهترين دليل آنها اين است كه خداى متعال به همهء افعال ما آگاه است و در علم الهى خطا راه ندارد ، پس افعال ما بايد طبق علم ازلى خداوند صادر شود و از اين جهت ما داراى اختيار نيستيم .
ردّ اين سخن آن است كه علم الهى به افعال ما با وصف اختيارى بودن ، تعلّق گرفته است ، يعنى پروردگار متعال مىداند كه ما با اختيار و اراده « مىگوييم » و كارى را « انجام مىدهيم » ، آرى ،
هامش
( 1 ) - مؤمنون / 115 .
( 2 ) - انفال / 24 .