نكتهء اوّل ) تعظيم بندگان صالح خدا به امر خداوند متعال خلاف توحيد و مصداق شرك نيست ، بلكه امرى مطلوب است . به عبارت رساتر عبادت از نظر مفهوم غير از تعظيم و تكريم است ، زيرا معناى « عبادت » تعظيم خداوند متعال با توجّه به خدايى اوست ، ولى معناى تعظيم و تكريم ، احترام گذاشتن به عبد صالح به عنوان بندهاى از بندگان خداست . خداوند نيز به اين مسأله فرمان داده است ، در اين باره به دو آيه اشاره مىكنيم :
« فَاذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ روُحى فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ اجْمَعُونَ الَّا ابْليسَ » .
« 1 » « وقتى انسان را درست كردم و از روح خود در آن دميدم همگى براى او سجده كنيد ، پس همهء فرشتگان سجده كردند غير از ابليس » .
« وَ رَفَعَ ابَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً » .
« 2 » « پدر و مادر خود را بر تخت نشاند و همگى به خاطر يوسف به سجده افتادند » .
آيهء اوّل بيانگر سجدهء فرشتگان بر آدم و آيهء دوّم نيز بيانگر سجدهء برادران يوسف عليه السلام بر او است كه نشان از تعظيم و تكريم ايشان دارد نه عبادت آنان .
نكتهء دوّم ) توحيد در عبادت داراى مراتبى است كه بعضى از آن مراتب مربوط به علم فلسفه و كلام است و آن پرستش خداوند متعال و شريك نگرفتن در عبادت و پرستش اوست .
مراتب ديگر آن نيز مربوط به علم اخلاق است كه براى سير و سلوك و پيمودن مراحل كمال لازم است .
قرآن شريف متابعت از شيطان و نفس امّاره را شرك مىداند :
« الَمْ اعْهَدْ الَيْكُمْ يا بَنى ادَمَ انْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ انَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبينٌ » .
« 3 » « اى فرزندان آدم ، مگر با شما عهد نكرده بودم كه شيطان را نپرستيد ، زيرا وى دشمن آشكار شما است » .
« افَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ الهَهُ هَواهُ » .
« 4 » « آيا ديدى كسى را كه هوس خويش را معبود خود قرار داد » .
هامش
( 1 ) - حجر / 31 - 29 .
( 2 ) يوسف / 100
( 3 ) - يس / 60 .
( 4 ) - جاثيه / 23 .