ما را نيز آفريده است و به عبارت ديگر خداوند اراده كرده است كه ما در اعمال خود آزاد باشيم و اين همان چيزى است كه شيعهء اماميّه از امام صادق عليه السلام آموختهاند :
« لا جَبْرَ وَ لا تَفْويضَ وَ لكِنْ امْرٌ بَيْنَ امْرَيْنِ » . « 1 » « نه جبر است و نه تفويض ، امّا چيزى است ميان اين دو » .
يعنى خداوند اراده كرده است كه ما اعمال خود را با آزادى و اختيار انجام دهيم .
خلاصهء سخن اينكه ، توحيد افعالى اين است كه ما پروردگار عالم را بىنياز از همه كس و همه چيز بدانيم و چيزى و كسى را مستقل در امور نشماريم . ادارهء جهان هستى فقط به دست اوست و يك معناى « لا الهَ الَّا اللَّه » همان « لا مُؤَثِّرَ فِى الْوُجُودِ الَّا اللَّه » است ، يعنى هيچ تأثيرگذارى در عالَم هستى ، چه در خلقت آن و چه در اداره و تدبير آن غير از خداوند متعال وجود ندارد .
ادلّهء سهگانهاى كه تحتعنوان برهان نظم ، برهان امكان و برهان فطرت در فصل دوّم به آن اشاره شد ، دليل بر اين است كه مؤثّرى جز خدا در جهان هستى نيست .
فصل چهارم : توحيد افعالى در عالم تشريع
در توحيد افعالى توجّه به اين نكتهء اساسى ضرورى است كه اگر ما ، تنها خداوند را مؤثّر در جهان هستى مىدانيم و تأثير ديگران را نيز به اذن خدا مىدانيم و با عمق جان خود مىگوييم :
« فَسُبْحانَ الَّذى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْء » .
« 2 » « منزّه است خداوندى كه مالكيّت و حاكميّت همه چيز در دست اوست » .
بايد به توحيد افعالى در عالم تشريع نيز معتقد باشيم و بدانيم همانطور كه ربوبيّت در دايرهء تكوين مختصّ به ذات اقدس خداوند است ، ربوبيّت در عرصهء تشريع نيز مختصّ به اوست :
« انِ الْحُكْمُ الّا للَّه » .
« 3 » « فرمانى نيست مگر از جانب خداوند » .
هامش
( 1 ) - الكافى ، ج 1 ، ص 160 .
( 2 ) - يس / 83 .
( 3 ) - يوسف / 40 .