او بازگردانده مىشويد » .
البتّه توحيد افعالى به اين معنى نيست كه « واسطهء فيض » در اين جهان نباشد ، بلكه عناصر جهان هستى در يكديگر تأثير دارند و به اصطلاح فلسفى ، نظام جهان بر پايهء علّت و معلول استوار است .
ابر و باد و مه و خورشيد و فلك در كارند * تا تو نانى به كف آرى و به غفلت نخورى
« انَّ فى خَلْقِ السَّمواتِ وَ الْارْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَاياتٍ لِاولِى الْالباب » . « 1 » « همانا در آفرينش آسمانها و زمين و گردش شب و روز نشانههايى براى عاقلان است » .
« اللَّهُ الَّذى يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِى السَّماءِ كَيْفَ يَشاء » .
« 2 » « خداست كسى كه بادها را مىفرستد تا ابرهايى را به حركت در آورند سپس آنها را در آسمان آنگونه كه بخواهد مىگستراند » .
بلكه توحيد افعالى به اين معنى است كه همانگونه كه خلقت جهان هستى از ناحيهء خداست ، تأثير عناصر جهان هستى در يكديگر نيز از اوست ، و به عبارت دقيقتر « هدايت تكوينى » جهان هستى نيز از خداست :
« رَبُّنا الَّذى اعْطى كُلَّ شَىءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى » .
« 3 » « پروردگار ما كسى است كه همه چيز را آفريد و آنگاه آن را هدايت فرمود ( تأثير و عليّت را به آن عطا نمود » .
همچنين توحيد افعالى به اين معنى نيست كه انسان در اعمال خود اختيار نداشته باشد ، بلكه مختار بودن انسان امرى طبيعى و بديهى است :
« انَّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ امَّا شاكِراً وَ امَّا كَفُوراً » .
« 4 » « ما راه را به انسان نشان داديم ، خواه بپذيرد يا نپذيرد » .
بلكه توحيد افعالى به اين معنى است كه پروردگار عالم همانگونه كه ما را خلق كرده ، آزادى
هامش
( 1 ) - آل عمران / 190 .
( 2 ) - روم / 48 .
( 3 ) - طه / 50 .
( 4 ) - انسان / 3 .