« هُوَ الْاوَّلُ وَ الْاخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِكُلِّ شَىءٍ عَليم » »
« 1 » « اوّل و آخر و پيدا و پنهان ، اوست و او به هر چيز آگاه است » .
فصل سوّم : اقسام توحيد
توحيد اقسام مختلفى دارد . در اين نوشتار مهمترين اقسام آن را مىآوريم :
الف ) توحيد ذاتى
ذات خداوند متعال بى همتاست و واجب الوجودى جز او نيست . در فصل دوّم دربارهء اين قسم از توحيد سخن گفتيم . قرآن شريف نيز مىفرمايد :
« وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً احَد » .
« 2 » « و مانندى براى خدا نيست » .
ب ) توحيد صفاتى
ذات خداوند متعال بسيط است و هيچ تركيبى در آن راه ندارد و صفات خداوند متعال نظير علم و قدرت ، عين ذات اوست ، بر خلاف علم و قدرت ما كه زايد بر ذات ما است . به عبارت ديگر ذات خداوند متعال در عين بساطت ، همهء كمالات را داراست و اگر مغايرتى هست ، مغايرت مفهومى است نه مصداقى و ذاتى ، يعنى صفات خدا گرچه از نظر مفهوم با يكديگر تفاوت دارند ولى از نظر مصداق و خارج ، وحدت دارند . همچنانكه نسبت صفات با ذات مقدّس او نيز چنين است مثلًا آنچه از كلمهء « عالِم » مىفهميم غير از آن چيزى است كه از كلمهء « قادر » درك مىكنيم و آنچه از اين دو صفت ، برداشت مىكنيم غير از آن چيزى است كه از ذات مقدّس « اللَّه » مىفهميم ، لكن از حيث مصداقى و خارجى ، مغايرتى بين ذات مقدّس او و علم او و قدرت او وجود ندارد . دليل اين امر نيز بديهى است ، زيرا اگر ذات خداوند متعال بسيط نباشد و خداوند مركّب از ذات و صفات باشد ، لازم مىآيد كه او محتاج باشد ، در حالى كه واجب الوجود ، وجودى بى نياز است و قرآن شريف نيز به اين مطلب اشاره دارد :
هامش
( 1 ) - حديد / 3 .
( 2 ) - اخلاص / 4 .