آن نيز وجود دارد و آن اينكه مادّه و انرژى و مانند اينها كه علم ، قدرت ، شعور ، حيات ، اراده و . . . .
ندارند چگونه مىتوانند جهانى سراسر علم ، قدرت ، شعور ، حيات ، اراده و . . . . خلق كنند ؟
فصل دوّم : اثبات توحيد
« توحيد » ، اوّلين اصل از اصول دين و به معناى يكتايى خداوند متعال است . در فصل اوّل دلايل وجود خداوند را بيان كرديم و در اين فصل به بيان دلايل يكتا بودن خداوند مىپردازيم . از ميان ادّلهء فراوان توحيد ، نيز سه دليل را برمىگزينيم :
الف ) برهان فطرت
انسان همانگونه كه در بن بستها اصلِ وجود خدا را مىيابد و او را مىخواند ، همچنين در مىيابد كه او يكى است . شنيده نشده است كسى در حال اضطرار به دو مبدأ فيض دهنده و به دو پناهگاه پناه ببرد و به عبارت ديگر چنان كه خدا را در مىيابد ، وحدت مطلق آن ذات مقدّس را نيز درمىيابد :
« فَاذا رَكِبُوا فِى الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ الَى الْبَرِّ اذا هُمْ يُشْرِكُون »
« 1 » « هنگامى كه در كشتى سوار شوند [ و با خطرات مواجه گردند ] خدا را با اخلاص ( و يكتايى ) مىخوانند و چون خدا ايشان را به ساحل نجات رساند [ دوباره در اثر غفلت ] ، مشرك مىشوند » .
ب ) برهان نظم
اين برهان داراى چندين بيان است ، يك بيان اين است كه : اگر دو خداوند وجود داشته باشد بايد هر يك مستقلًاّ در اين جهان تأثير داشته باشد كه لازمهء آن وارد شدن دو علّت بر معلول
هامش
( 1 ) - عنكبوت / 65 .