درس هفدهم
از مهمترين مقولات تفسيرى قرآن ، مقولهء تأويل است .
معناى تأويل
تأويل از مادهء « اول » به معناى ارجاع است . « مآل » نيز از همين ماده و به معناى عاقبت انديشى است ، و احتمالا كلمهء « آل » كه به معناى اهل بيت است ، نيز از اين ماده باشد . آل او هستند ؛ يعنى به او بر مىگردند ؛ مثلا در يك درخت پر ثمر ، هم ريشهء درخت را مىتوان مآل حساب كرد و هم ميوه را به معناى غايت و هدف گرفت . همانطور در امور ديگر غايت و هدف از نظر فكرى اوّل است ، ولى از نظر عينى و خارجى ، آخر است . مآل به يك اعتبار نتيجه ، و به اعتبارى ديگر زير بنا معنا مىدهد . دربارهء كلمهء آل ، هم مىتوان گفت : اهل بيت ثمرهء ريشهء اصلى هستند و هم مىتوان گفت : اينها به او بر مىگردند .
تأويل يعنى اين كه « كلام يا كارى از انسان سر بزند كه در يك معنايى ظاهر است ، ولى متكلم يا فاعل معناى ديگرى را از آن اراده كرده است » .
به بيان ديگر ، لفظ يا عملى را كه ملاك قانونى آن مشخص نيست ، چنانچه آن را توجيه قانونى كنند ؛ يعنى آن را تأويل كردهاند . نظير كارهاى حضرت خضر - عليه السّلام - كه توجيه قانونىاش مشكوك بود ، امّا بعد عملش را براى حضرت موسى توجيه كرد .
اين توجيه را تأويل مىگويند ، زيرا مآل قانونى عملش را بيان مىكند . گاهى اوقات از تأويل آيه ، به بطن تعبير مىكنند . تفسير ، به ظاهر آيه مربوط است و تأويل به باطن