جسم فلك باشد . 6 - زمان ، عرضى و خود حركت است . 7 - زمان فقط حركت فلك است . 8 - يك دور فلك اقصى ، زمان است . 9 - زمان ، مقدار وجود است .
ملاصدرا بعد از نقل اين اقوال از فخر رازى سخن مىگويد كه وى در مسأله حقيقت زمان متحير شده است .
فخر رازى در « المباحث المشرقيه » اظهار مىدارد كه تا كنون حقيقت زمان را به دست نياوردم . « 1 »
همو در شرح « عيون الحكمه » ابن سينا مىگويد : پيروان ارسطو كه زمان را مقدار حركت مىدانند ، نمىتوانند از تنگناى مباحث زمان بيرون آيند ، جز آن كه عقيده افلاطون را بپذيرند . « 2 » عقيده افلاطون به واقع نزيكتر است . افلاطون مىگويد : زمان موجود قائم به نفس و مستقل است ؛ يعنى مجرد است . فخر رازى سپس اشكالاتى را به عقيده ارسطو در باب زمان وارد مىكند .
سخن قيصرى در باب زمان
قيصرى در نهاية البيان « 3 » مطالبى را درباره زمان ذكر كرده است كه خلاصه آن چنين است : هر حقيقت جسمانى ، داراى حقيقتى عقلى نزد خداست كه مدبّر آن حقيقت جسمانى است . و همان عقل مجرد و عقل مدبر ، حقيقت است و عالم طبيعت ، رقيقت آن است . « 4 »
هامش
( 1 ) - اسفار ، ج 3 ، ص 145
( 2 ) - اسفار ، ج 3 ، ص 145
( 3 ) - ر . ك : نهاية البيان ، ص 134 به بعد
( 4 ) - در اصطلاحات عرفانى و فلسفى ، حملى است به نام « حمل حقيقت بر رقيقت » كه غير از حمل اولى ذاتى و شايع صناعى است