ج : اگر پرورش نيابد و به همان عناد باقى بماند كه هم خود و هم والدين و هم ديگران به فكر انتقام خواهند بود ولى اگر پرورش يابد خود ، حقّانيّت مكتب را درك مىكند ، و مىداند كه پدرش به فكر از ميان بردن مكتب بوده و جنگ پيش آمده است و بردگى هم از فروعات جنگ است ، اگر آنها هم فاتح مىشدند چنين مىكردند و يا خيلى سختتر كه گفتيم .
س : اگر اسراى جنگى در اختيار دولت بوده در كارگاهها كار كنند بهتر نيست ؟ ! كه نيروى كار آنها هم استفاده شود .
ج : در صورتى هم كه ميان مردم پخش مىشوند كار مىكنند و از نيروى آنها استفاده مىشود و ضمنا چنان كه توضيح دادم پرورش بهترى هم مىيابند و در ضمن اين پرورش ، با خلوص و محبّت بهترى هم كار مىكنند ، در صورتى كه در كارگاههاى دولتى كه امكان پرورش صحيح نيست در نتيجه كار هم با محبّت و خلوص انجام نمىشود چه بسا خرج نگهبانان و مخارج شخصى اسرار و غيره بيشتر از درآمد حاصل از كار آنها خواهد بود .
س : اينكه اسلام به كفّار مىگويد يا اسلام آوريد و يا جنگ ، اين يك تحميل عقيده و اسلام زورى نيست ؟ در صورت اسلام آوردنشان اين اسلام چه ارزش دارد ؟
ج : اوّلا به اين صورت گفته نمىشود كه حتما يا اسلام فورى و يا جنگ ، بلكه اگر ايراد و اشكال يا سؤالات و پرسشهائى داشته باشند با
نگاهى به بردگى (فارسى) — صفحة 136
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٣٦