السّلام نيز شده است و پاسخ هم به همينطور است توضيح اينكه اجتماع اسلامى آن روز - كه اخلاق عرب آن روز به وسيلهء معاويه در ميانشان رخنه كرده بود البته نه به اندازهاى كه اينك رخنه كرده است مىكوشيد تا در موارد ازدواج حتما از طبقات بالا همسرى انتخاب كنند و طبقات پائين محروم مىماندند امام مجتبى عليه السلام دختران خاندانهاى عقبافتادهء اجتماع را به عنوان همسرى كه بزرگترين افتخار آنان بود مىپذيرفت و به طورى كه گفتهاند نوعا حتى پيش از نزديك شدن آنها را طلاق مىداد و طبق قانون اسلامى نصف مهر ، و يا بيشتر مىپرداخت ، آن دختر هم عنوان پيدا مىكمرد كه عروس پيامبر ( ص ) شده است و هم ثروت ، و بدين وسيله خاندانهائى از بدبختى نجات مىيافتند . و راستى يكى از مظلوميتهاى امام حسن عليه السلام همين زياد زن گرفتن است كه بدون تحقيق هركس با ظن و گمان خويش به آن حضرت نسبتها دادند .
س : آيا بردهء بيچارهاى كه مشمول آزاديهاى الزامى و يا اخلاقى نشود بايد بيچاره براى هميشه برده بماند ؟ !
ج : به نظر مىرسد كه در حلّ مشكلات اجتماعى نبايد قوانين مكتبها را جداگانه مورد توجّه قرار داد ، چهبسا يك قانون به تنهائى مشكلهاى ايجاد كند ولى با برنامهء تديگرى حلّ مىشود .
وقتى حكومت اسلامى و مكتب اسلامى برقرار باشد عملا يك چنين مواردى پيش نمىآيد كه با وجود نارضائى برده همچنان نزد ارباب
نگاهى به بردگى (فارسى) — صفحة 134
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٣٤