السّلام و در اين صورت بردگى نمىماند !
ج : پس از على عليه السّلام جنگها با دشمنان اسلام شده و اسيرها گرفته شده است گرچه حكومتهاى صالح نبودند ولى جنگ با دشمن زياد پيش آمده و اسيران زيادى در اسلام پيدا شدند .
و اگر منظورتان بردگان پيش از زمان امير المؤمنين ( ع ) است بايد گفت :
نمىتوان چنين قانون كلّى را الزامى دانست ؟ زيرا هنوز بردگانى بودهاند كه پرورش نيافته بودند و هرگز عقل نمىگويد كه دشمن را آزاد كن تا دوباره تشكيلات و پايگاهى براى خود پيدا نموده جنگى تازه به راه اندازد .
س : پس از گذشت ساليان دراز و باقى ماندن بردگان در ميان مسلمانان حتما پرورش يافته بودند ؟ !
ج : معلوم نيست ، زيرا امكانات اساسى كه مورد نظر اسلام است براى تكميل اجتماع و پرورش افكار حتّى در زمان على عليه السّلام به طور كامل نبود ، زيرا آن سرور گرفتار اختلاف داخلى و اصلاح ورشكستگيهاى اخلاقى و اعتقادى حاصل از روش حكومتهاى پيش از او بود .
در زمان خود پيامبر اكرم ( ص ) هم آن امكانات به طور كامل نبود و به همين جهت مسئله امامت را با آن همه اهميّت ناديده گرفتند و روى اغراض شخصى عدّهاى ، و ترس و يا سستى اكثريت ، تعيين پيامبر اكرم ( ص ) على ( ع ) را پس از تنها 70 روز ! آرى فقط 70 روز ناديده
نگاهى به بردگى (فارسى) — صفحة 139
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٣٩