و ثانيا : بنابراين براى هميشه يك فرد دشمن كه چهبسا روى اشتباه به اين جنگ كشيده شد و اينك به جنگ ما افتاده است بايد براى هميشه برده بوده از نعمت آزادى محروم بماند .
حلّ اشكالات . . .
ولى بايد دانست كه مهمّ ، واقع قانون است نه نام آن ، واقع برده يك نوع كارگر است با اين تفاوت كه كارگر ( فرض كنيد كارگر دائمى ) كار مىكند و پول مىگيرد ولى حقّ لباس و غذا و ساير احتياجات را ندارد و برده كار مىكند و اگر در برابر كار پول نمىگيرد ليكن حق لباس و مسكن و غذا و سائر احتياجات را دارد ، و چهبسا اين براى خيلى اشخاص بهتر و راحتتر است . به خصوص اگر با رعايت دستورات اسلامى همراه باشد كه بعدا خواهم گفت : به علاوه اينكه بنا به حديثى كه از پيامبر نقل است : به آنها نگوئيد : بردهام و كنيزم ! بگوئيد :
دخترم و پسرم ! كه حتى در خطاب و مكالمه نيز اين قسمت اخلاقى هم در اسلام رعايت شده است كه تعبير زننده نباشد .
و اين معنى را گرچه در حديث معتبرى نيافتم ولى با روح قرآن كريم سازش دارد و مىتوان به خصوص از آيهء : « با لقبهاى بد ، يكديگر را سرزنش نكنيد » استفاده نموده . « 1 »
هامش
( 1 ) - آيه 11 ، سورهء حجرات .