ربا ذكر كردهاند ، گويا اولين كسى كه اعتراض نموده مرحوم مقدس اردبيلى در مجمع الفائده و مرحوم وحيد بهبهانى بوده است ، كه عبارات آنها را در درس خارج فقه - بيع - ذكر كردهام كه در نوارهاى درسى موجود است . « 1 » و جالب اينكه استاد ما مرحوم امام قدس سره نيز در اواخر سال ( 1341 ه ش ) در سؤالى كه من از ايشان كردم اين گونه حيل شرعيه را پذيرفته و جائز مىدانستند و آن وقت من تابع نظر
هامش
( 1 ) - مرحوم وحيد بهبهانى - استاد الكل - در رسائل فقهيه صفحهى 263 چنين مىفرمايد : فتحوا باب الحيله . . . : باب حيله را گشودند و در نظر مردم دنيا آسانش نمودند و عملًا اشاعه كردند به طورى كه در همه بلاد و همه قرون و اعصار بر آن مدار عمل نمودند با اينكه خداوند بنى اسرائيل را به خاطر همين حيلهها مسخ نمود . . . با يكى از علما يا فضلا كه حيله را تجويز مىنمود وقتى با او بتفصيل صحبت كردم او توبه و استغفار نمود و از عقيدهاش برگشت . . . ربا همچون ريا ، آن هم نوعى شرك است ، آيا ريا را مىتوان با حيله حلال و صحيح نمود ؟ ! چه طور در ربا با صرف تغيير نام مال ديگران را مىخوريد ؟ ! چطور در شرب توتون و كشيدن تنباكو احتياط مىكنيد اما در اين حيلهها بىمهابا وارد مىشويد با اين همه رواياتى كه در باب ربا وارد شده است . . . » نظير همين عبارات را در صفحه 248 همين رسائل فقيه بيان مىكنند . مرحوم مقدس اردبيلى هم در كتاب مجمع الفائده حيل را ردّ مىكند ، منتها نه به اين تندى و صراحت بلكه از باب احتياط نه حرام قطعى . از معاريف فقهاء در گذشتهها همين دو نفر را داريم ، وحيد بهبهانى در همين رسائل فقهيهشان و مقدس اردبيلى در مجمع الفائده . منتهى مقدس اردبيلى در مجمع بنا بر احتياط مىگذارد به طور صريح نمىگويد كه حرام است و باطل ، بنا را بر احتياط مىگذارد .