2 - هدف موجود كامل چيست ؟
بنابر آنچه گفتيم ، آيا موجود كامل بدون هدف و از سر عبث و بيهودگى به كارى دست مىزند ؟ ! بىترديد « كامل » نيز از نوعى هدفمندى بهرهمند است ، امّا هدف موجود كامل چيست ؟ ما برآنيم كه او « خود » را هدف دارد . از چشمه جز جوشش انتظارى نيست و از كريم جز كرم ، و از خداوند فيّاض جز فيض .
برخى فلاسفه از هدفمندى موجودات كامل با اصطلاح « ابتهاج ذات به ذات » ياد مىكنند . « التذاذ ذات » به هدفى بيرون از خودش نيست بلكه « ابتهاج ذات » از محبّت و علاقه به كمالى كه در خود اوست ، سرچشمه مىگيرد و از رهگذر چنين ابتهاجى ، « ذات » ابتهاج به آثار نيز هست . حال ، به علّت دوستدارى آفريدگان از سوى آفريدگار دست مىيابيد ! همهء مخلوقات ، آثار و افعال خداى كامل هستند .
پس اگر از « هدف خارجى موجود » بپرسيم ، از مقولهء « هدف » به درستى سؤال نكردهايم . بلكه بايد از « هدف خارجى موجود ناقص » پرسيد .
هر موجودى هدفى دارد ، امّا نه هدفى خارج از نهاد خويش و تنها موجودات ناقصند كه هدفى بيرون از نهاد خويش مىجويند . از همين روى ، آنگاه كه انسان به مقام خليفة اللّهى دست يافت ، ديگر جوياى هدفى بيرون از خويش نيست ، چرا كه هيچ موجودى كاملى به خارج از خويش نمىنگرد .
نظير آنچه گفتيم ، دربارهء علّت نخستين جهان نيز مطرح مىشود . راسل