ظاهرا منظور از اين جانشينى ، جانشينى خداست ، چرا كه چنين مطلبى به گفتن سزاست و پراهميّت نه جانشينى از انسانهاى پيش يا جنيّان .
جانشينى جنيّان صحيح نمىنمايد ، زيرا اين دو موجود در دو زندگى جداگانه به سر مىبرند و مىتوانند با سازگارى در يك محيط قرار گيرند ، چنانكه اينك نيز چنين هستند .
افزون بر اين ، وقتى آفريدگار مىفرمايد : « من جانشينى مىگذارم » يعنى :
جانشينى براى خودش . چنانكه وقتى مىفرمايد : « از فرمانروايانتان اطاعت كنيد » « 1 » يعنى فرمانروايانى كه من تعيين كردهام . در حكومتهاى بشرى نيز اگر رئيس كشورى گفت : « از استاندارانتان اطاعت كنيد » يعنى آنها كه به تعيين من استاندارند . آنجا كه جانشينى غير خداست . قرآن كريم اشاره مىكند و مىفرمايد :
« و اذكروا اذ جعلكم خلفاء من بعد قوم نوح « 2 » ؛ به ياد آوريد كه خدا شما را پس از قوم نوح جانشين نمود » .
يا آنكه :
« فاذكروا اذ جعلكم خلفاء من بعد عاد « 3 » ؛ به ياد آوريد كه خدا شما را پس از قوم عاد جانشين نمود » . يعنى جانشينى آنها در زمين .
به هر حال اين نصوص قرآنى و حديثى بر همان دادهء عقلى كه هدف از آفرينش انسان را خلافت اللّهى و پيوستن به وجود برتر خداوند مىداند ،
هامش
( 1 ) . « و اولى الامر منكم » سوره نساء ، آيه 59 .
( 2 ) . سوره اعراف ، آيه 61 .
( 3 ) . سورهء اعراف ، آيه 74 .