مىشود بديهاى اعمالى كه مرتكب شدهاند آشكار مىشود .
و بايد اين آيه به مجسّم شدن اعمال اشاره داشته باشد ، آن جا كه بديها به صورت كژدمها و مارها و آتشهاى شعله بركشيده در مىآيد ، و دليل اين احتمال ، گفتهء خداى متعال است :
«
وَ حاقَ بِهِمْ
- و گرداگردشان را بگرفت . » يعنى از هر طرف آنها را احاطه كرد ، «
ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ
- آنچه مسخرهاش مىكردند . » پس همان رسالتى كه آن را مسخره مىكردند آنها را هلاك ساخت ، و قرآن در روز رستاخيز كسانى را كه در اين جا از آن پيروى كردهاند در آن جا به بهشت رهبرى مىكند ، و كسانى را كه از در اين جا از آن روى گرداندهاند در آن جا به دوزخ مىراند . و همچنين است تمام رسالتهاى الهى .
[ 49 ] سياق آيه در بيان اين معنى پيش مىرود كه ثروت ارزش مطلق نيست ، زيرا نه تنها در آخرت به هيچ نحو مانع عذاب خدا نمىشود بلكه در دنيا نيز وقتى مصيبت و گزند گريبانگير آدمى مىشود او را مىبينى كه پروردگار خود را مىخواند ، ولى او بىدرنگ نعمتها را به خود نسبت مىدهد ، و ادّعا مىكند كه در واقع با علم و دانش خود بر آنها دست يافته است . هرگز ، به راستى كه تمام نعمتها از سوى خداست ولى اين نعمت بخشى دليل بر گرامى بودن وى نزد خدا نيست ، بلكه فقط آزمونى است كه خدا بدان وسيله آفريده خود را مىآزمايد .
«
فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ
- چون آدمى را گزندى رسد ما را مىخواند ، و چون از جانب خويش نعمتى ارزانيش داريم ، گويد : به سبب دانائيم اين نعمت را به من دادهاند . » / 505 اين آيه آيهء هشتم همين سوره را تكميل مىكند ، كه بر حسب آن انسان آن جا نجات را به همتايان نسبت مىدهد در حالى كه در اين جا آن را به خود نسبت مىدهد ، و تفاوت آشكار است ، در مرتبهء نخست غير خود را خدا پنداشته و به خدايى گرفته ، و در مرتبهء دوّم خويشتن را خدا شمرده است ، و اعتقاد دارد نعمتى كه به دو