پس از جملهء « أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ » و جملهء « فَلَمّا تَوَفَّيْتَنِى » در قسمت دوم و در آخر آيه مجدداً مىفرمايد : « وَأَنْتَ عَلى كُلِّ شَىءٍشَهِيدٌ » از اين جا به دست مىآيد كه شهيد همان ناظر مىباشد . خلاصه آن كه خدا از عيسى بن مريم عليه السلام بازخواست مىكند كه اين انحراف در عقيدهء عيسويان و غلوّ و افراط دربارهء تو و مادرت از كجا نشأت گرفته است ؟ مگر تو مراقب آنها نبودى كه نگذارى منحرف گردند ؟ او جواب مىدهد : مادامى كه من درميانشان بودم ، شهيد و مانع از غلوّ و تجاوزشان بودم .
بنابراين از نظر خود قرآن شهيد يعنى ناظر و مراقب . با استفاده از اين توجيه قرآنى ، معناى آيهء « وَكَذ لِكَ . . . » چنين مىشود : ما مسلمانان را در تمام شؤون و جهتهاى زندگى ناظر و مراقب جهانيان قرار داديم ؛ البته چنين نظارتى نه به تنهايى ، بلكه تحت نظارت و مراقبت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله است ؛ زيرا قرآن مىفرمايد :
« هُوَ سَمّاكُمُ المُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِى هذا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ » ؛ « 1 »
او پيش از قرآن و در قرآن شما را مسلمان ناميد ؛ تا رسول خدا ، بر شما ناظر و مراقب باشد و شما نيز ناظر و مراقب جهانيان باشيد .
دين و پاسخ به مشكلاتّ
دينى كه مىخواهيد بر همهء جهانيان ناظر باشد و در همهء جهتها آنها را از افراط و تفريط نگهدارى كند ، ناگزير بايد پاسخگوى همهء سؤالها باشد و جواب كافى و لازم را بدهد ؛ و گرنه بشر در برابر سؤالها آرام نمىگيرد . اگر جواب كافى يافت و از تنگناى سؤال « چرا » و « به چه علت » رهايى يافت ، آرام مىگيرد . و الّا در ورطهء افراط و يا تفريط گرفتار خواهد شد . چه اين كه بدون نور نبوت ، انسان با وجود اختلاف عقيدهها در زمينههاى گوناگون راه صواب را نپيموده و خلأ فكرى خود را آنطور كه با سعادت واقعى او ارتباط دارد پرنخواهد ساخت . در چنين حالتى كه نورنبوت در ميان نباشد ، دين بالطبع
هامش
( 1 ) . حج ( 22 ) آيهء 78 .