آن بود كه همه دليل و گواه باشند كه مدبّر و خالق اين مصنوعات تو هستى و تو را كسى نيافريده . پس كسى كه در عقل خود انصاف را مراعات مىنمايد نمىتواند تو را انكار نمايد و نيز كسى كه شناختش مريض و عليل نيست تو را انكار نمىنمايد .
بدينسان معلوم مىشود كه انكار چيزى كه دليل وجود و قدرتش بيش از حد شمارش است ، جز از كسى كه قوهء شناخت و تشخيص او عليل شده محملى ندارد .
گفتار پايانى در ذات
معرفت ذات اقدس احديت داراى مراتبى است . پايينترين درجه آن است كه از ادله و آثار صنعت به صانع پى ببرند و يقين كنند كه پديد آورندهء متعالى وجود دارد . اين نحوه استدلال را كه از اثر پى به مؤثر ببرند را دليل « إِنِّى » مىگويند .
عالىترين و آخرين مرتبهء شناخت عبارت از مشاهدهء عقلى و قلبى است . چنان كه در كافى از حضرت صادق عليه السلام روايت شده كه يكى از دانشمندان يهود از مولاى متقيان عليه السلام پرسيد : يا اميرالمؤمنين ! هرگز خداى خود را كه پرستش مىكنى ديدهاى ؟ فرمود : چگونه خدايى را كه نمىبينم عبادت خواهم كرد ؟ پرسيد چگونه و به چه وسيلهاى ديدهاى ؟ فرمود :
لا تُدرِكُهُ العُيُونُ بِمُشاهَدَةِ الأبصارِ لكِنْ رَأتهُ القُلُوبُ بِحَقائِقِ الإيمانِ ؛ « 1 »
ديدن او به وسيلهء اين چشمها نيست بلكه قلبها او را با حقايق ايمان مىبينند .
دريغ است سخنان سرور شهيدان را ختام مسك قرار ندهيم :
إلهي تَرَدُّدِي فِي الآثارِ يُوجِبُ بُعدَ المَزارِ فَاجْمَعْنِي عَلَيْك بِخِدمَةٍ تُوصِلُنِي إلَيك كَيفَ يُستَدَلُّ عَلَيْك بِما هُوَ فِي وُجُودِهِ مُفتِقَرٌ إلَيْك أَيَكُونُ لَغَيْرِك مِن الظهورِ ما لَيسَ لَك حَتَّى يَكُونَ هُوَ المُظهِرُ لَك مَتى غِبتَ حَتَّى تَحتاجَ إِلى دَلِيلٍ يَدلُّ عَلَيْك وَ مَتى بَعُدتَ حَتَّى تَكُونَ الآثارُ هِيَ الَّتي تُوصِلُ إلَيْك عَمِيَتْ عَينٌ لا تَراك عَلَيها رَقِيباً وَ خَسِرَتْ صَفَقَةُ عَبدٍ لَم تَجعَلْ لَهُ مِن حُبِّك نَصِيباً مِنْك أطلبُ الوُصُولَ إلَيْك ؛ « 2 »
هامش
( 1 ) . نهج البلاغه .
( 2 ) . دعاى عرفه حضرت سيد الشهدا عليه السلام .