هر دو مكتب به اين كه موجودات جهان كنونى خود به خود به وجود نيامدهاند - اين نكته است كه آيا پيدايش آنها از مبدئى كه داراى علم و اراده است سرچشمه گرفته يا برحسب تصادف از طبيعت فاقد شعور به وجود آمده ؟ در اين زمينه بهترين راه حل و صراط مستقيم خداشناسى اين است كه در دفتر وجود و كتاب هستى مطالعهء دقيق نماييم و از نظر نظم و هدف و حكمت كه نمايانگر مبدأ تواناست به آفريدگار عالم هستى ايمان آوريم .
روى همين انگيزه است كه قرآن كريم با تأكيدات بسيار ، براى شناخت خداوند بشر را به مطالعه در خلقت و ساختمان موجودات سوق مىدهد . در نهج البلاغه و روايات ائمهء معصومين عليهم السلام مانند توحيد مفضّل ، بسيار تأكيد شده كه جامعهء بشرى در آيات فراوان و نشانههاى علم و حكمت و ارادهء پروردگار متعال در جهان آفرينش دقت نموده ، جان خود را روشنى بخشند .
روش استدلال در كاوشهاى علمى براى به دست آوردن آثار تمدن باستانى چه بسا در طبقات زمين تخته سنگهايى را به صورت بريده و تراشيده پيدا مىكنند كه شباهت كامل به ابزار و آلات آهنى دارد كه اكنون نيز مورد استفاده است . مانند داس ، ارّه ، چاقو و تير . كاوشگران پس از دستيابى به آن ابزار و آلات به چند موضوع يقين پيدا مىكنند :
1 . اينها ساخته دست بشر است و همه براى مقصدى درست شدهاند ، مثلًا داس با آن شكل مخصوص براى درو كردن ؛ چاقو براى بريدن آنچه احتياج به بريدن دارد درست شده ؛ 2 . آنها از شعور و فكرى براى هدف مخصوصىصادر شده ؛ 3 . سازندهء آنها اراده و اختيار داشته ؛ 4 . به هر اندازه و شكل خاصى كه ساخته شده با غرض خاصى كه منظور بوده تطبيق مىنمايد و به همان درجه نمايانگر دانش و حكمت سازندهء آن است . مثلًا ساعتى داريد كه داراى صفحه زيبا و سه عقربهء بزرگ و كوچك است . روى آن صفحه بهترتيب خاص و فاصلهء حساب شده ، شمارهها از يك شروع شده و به شمارهء دوازده ختم مىشود . هر فاصله ، نشان دهندهء شمارهء ساعتهاست و ميان هر دو ساعت پنج خط و علامتهاى كوچك براى دقيقهها وجود دارد . آنگاه در مركز ، دو عقربه براى تشخيص وقت از جهت ساعت و دقيقه و به فاصلهء معين عقربك ديگرى براى تشخيص ثانيهها
شرح خطبه حضرت زهرا (ع) (فارسى) — صفحة 190
مساهمون: عز الدين حسينى زنجانى
ص١٩٠