شرح
تنها كسى هست كه مجىء دربارهء او محقّق شده ، و عدم مجىء ، مختصّ به سائر افراد قوم هست لكن سؤال ما اين است كه : آيا حكم ثبوت مجىء دربارهء مستثنى ، يك حكم منطوقى هست يا مفهومى يعنى آيا منطوق قضيّه ، مشتمل بر بيان حكم مستثنى هست يا مفهوم آن ، به عبارت ديگر : آيا « ما جاءنى من القوم الا زيد » منطوقا مشتمل بر دو قضيّه و بيانگر دو حكم است يا اينكه منطوق آن فقط يك قضيّه هست .
خلاصه : دلالت جملهء استثنائيّه بر حكم مستثنى آيا از قبيل دلالت منطوق است يا مفهوم ؟
مصنّف رحمه اللّه قائل به تفصيل شدهاند ولى چون تفصيل را به اجمال بيان كردهاند با استفاده از توضيح و كلام مرحوم مشكينى - در حاشيه - به بيان آن مىپردازيم كه : آيا عنوان كلمهء « الّا » كه دلالت بر استثنا مىكند مانند « ان » و « اذا » شرطيّه ، يك عنوان « حرفى » هست يا اينكه در حقيقت ، حرف نيست بلكه معناى اسمى « 1 » دارد و بديهى است كه نتيجهء آن دو هم متفاوت مىباشد .
1 - معناى حرفى ، خصوصيّتى هست كه بايد در معناى اسمى پيدا شود به عبارت ديگر : حرف در موردى استعمال مىشود كه شأن معناى اسمى بيان شود پس عنوان آليّت و تبعيّت دارد و خودش داراى معناى مستقلى نيست « 2 » . يعنى : كلمهء « الّا » دلالت بر خصوصيّتى در معناى اسم مستثنى منه مىكند و آن خصوصيّت ، عبارت از انحصار و اختصاص مىباشد . معناى جملهء « ما جاءنى من القوم الا زيد » ، كأنّ چنين است : « عدم المجيء » مختص به قوم - غير از زيد - هست كه از اختصاص و انحصار مذكور ، مفهوم استفاده مىشود و آن مفهوم ، اين است كه : مجىء ، مختص زيد است چون آن قضيّه
هامش
( 1 ) - اسم در برابر حرف است نه در مقابل فعل - مقصود از اسم ، اعمّ از فعل و اسم است .
( 2 ) - اينكه عنوان آليت هم داخل موضوع له هست يا نه ارتباطى به بحث فعلى ما ندارد گرچه در بحث معانى حرفيه دربارهاش صحبت كرديم .