شرح
از حكم عقل وجود ندارد و در احكامى كه مدرك آنها عقل هست مىتوان استصحاب جارى نمود :
« حكم شرعى تابع ملاك حكم واقعى « 1 » عقل است ، نه تابع ملاك حكم فعلى عقل » .
بيان ذلك : ما دو نوع حكم عقلى داريم :
الف - حكم واقعى - شأنى - بهعبارت ديگر ، حكم واقعى تعليقى ، اين حكم ، روى كلّيّات مىرود مثلا عقل مىگويد هر عملى كه مشتمل بر مصلحت باشد ، حسن است و هر چيزى كه داراى مفسده باشد قبيح است .
ب - حكم واقعى فعلى - اين حكم در صورتى تحقّق پيدا مىكند كه عقل ، مفسده يا مصلحت چيزى را درك كند .
فرق بين دوحكم مذكور چيست ؟ ملاك حكم شأنى ، « نفس » مصلحت و مفسده است و مسألهء « ادراك » دخالتى در آن ندارد امّا ملاك حكم فعلى ، نفس مصلحت و مفسده نيست بلكه همانطور كه اشاره كرديم ، اين حكم در صورتى محقّق مىشود كه عقل آن مصلحت و مفسده را درك نمايد امّا زمانى كه مصلحت و مفسده را درك نكرده است حكم فعلى هم ندارد .
سؤال : آيا در موضوع دو حكم مذكور ، اهمال و اجمال راه پيدا مىكند ؟
جواب : در موضوع حكم شأنى عقل ، ممكن است اهمال و اجمال راه پيدا كند زيرا حكم شأنى چيزى جز يك حكم تقديرى نيست امّا در موضوع حكم فعلى عقل ، اجمال راه ندارد زيرا صحيح نيست كه عقل داراى حكم فعلى باشد ، امّا موضوع آن
هامش
( 1 ) - شأنى .