شرح
زمان واقع مىشود پس زمان براى تمام واجبات ، ظرفيّت عقليّه دارد يعنى عقلا ممتنع است كه واجبى خارج از زمان ، واقع شود لكن علاوه بر ظرفيّت زمانى عقلى ، بعضى از واجبات ، داراى اين ويژگى هستند كه : در لسان ادلّهء شرعى ، « زمان » در آنها اخذ شده پس اختلاف واجبات زمانيّه با غير زمانيّه از نظر دخالت شرعى هست و الا « زمان » از نظر ظرفيّت عقلى در تمام واجبات مدخليّت دارد .
خلاصه : « زمان » از نظر شارع مقدّس در حصول غرض از بعضى از واجبات ، مدخليّت دارد مانند نماز كه زمان معيّنى در آن دخالت دارد . « اقم الصّلاة لدلوك الشّمس الى غسق الليل » . و در بعضى از واجبات هم « زمان » مدخليتى ندارد مانند اداى دين در صورتى كه فورى نباشد بلكه مقصود ، اداى دين فى اىّ زمان باشد پس به يك اعتبار ، واجب بر دو قسم است : 1 - غير موقّت . 2 - موقّت . كه واجبات موقّت هم بر دو قسم هستند :
1 - واجب مضيّق : « زمانى » كه در آن اخذ شده به اندازهء نفس واجب مىباشد مانند روزه كه زمان مأخوذ در آن - يعنى مجموع نهار - به اندازهء نفس صوم هست نه كمتر از آن هست و نه زيادتر .
2 - واجب موسّع : « زمانى » كه در آن اخذ شده ، بيش از مقدار واجب است مانند زمانى كه براى نماز ظهر و عصر معيّن شده ، فرضا زمان لازم براى اتيان آن دو ، پانزده دقيقه هست لكن حدود پنج الى شش ساعت براى آن معيّن شده كه مىتوان در تمام آن ظرف ، نماز را اتيان كرد .
تذكّر : امكان ندارد كه زمان ، كمتر از مقدار احتياج واجب باشد زيرا استحالهء عقلى دارد .
سؤال : در واجب موسّع ، تخيير بين افراد تدريجيّه ، - يعنى : اجزاى زمان - شرعى هست يا عقلى ؟
جواب : واجب موسّع ، همانطور كه از نظر سائر خصوصيّات - از نظر افراد - كلّى