شرح
عبادت مذكور را به داعى امر ، اتيان نمود بدون اينكه مسألهء ترتّب يا ملاك امر - مصلحت و محبوبيّت - مطرح باشد مانند مزاحمت صلات با ازاله ، به اين نحو كه :
مثلا شخصى دو ساعت ، بعد از زوال ، وارد مسجد و متوجّه شد كه آنجا متنجّس شده و سه ساعت ، وقت براى اتيان نماز ظهر ، باقى مانده و فرضا ازالهء نجاست هم در تمام وقت صلات با آن ، مزاحمت ندارد « 1 » ، حال اگر او ازالهء نجاست را ترك كند ، مىتواند نمازش را به داعى امر ، اتيان نمايد بدون اينكه مسألهء ملاك امر يا ترتّب ، مطرح باشد .
خلاصه : با حفظ اين دو جهت - كه : صلات ، يك واجب موسّع هست و مزاحمتش با ازاله در قسمتى از وقت هست نه تمام وقت - مكلّفى كه در وقت موسّع ، به آلودگى مسجد ، توجّه و ازاله را ترك و اشتغال به صلات پيدا مىكند ، مىتواند نمازش را با قصد قربت - به معنى داعى امر - اتيان نمايد و نكتهاش اين است كه :
توضيح ذلك : آن فرد « 2 » از نماز كه در خارج ، اتيان مىشود از دائرهء طبيعت مأمور به ، خارج است زيرا دائرهء طبيعت صلات مأمور به ، شامل آن فرد نمىشود و لذا نمىتوان گفت آن صلات از افراد طبيعت مأمور به هست و آيهء شريفهء :« أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ . . . » ،شامل آن فرد مزاحم با ازاله نمىشود لكن نكتهء كلام و بيان ما اين است كه :
آن نمازى كه فرد طبيعت مأمور به نيست و از دائرهء طبيعت مأمور به ، خارج شده ، خروجش به نحو تخصيص - نداشتن ملاك - نيست « 3 » بلكه خروجش به علّت ابتلاء به تضادّ با يك واجب اهم مىباشد به عبارت ديگر : خروجش بهعنوان مزاحمت هست و اگر
هامش
( 1 ) - مثلا در مدت نيم ساعت مىتوان مسجد را تطهير نمود .
( 2 ) - كه مزاحم و مضادّ با ازاله هست .
( 3 ) - مانند « اكرم العلماء » و « لا تكرم زيدا العالم » نيست ، « لا تكرم زيدا » كه مخصّص عام مىباشد ، معنايش اين است كه اصلا در مورد زيد عالم ، ملاك وجوب اكرام ، تحقّق ندارد - معناى تخصيص ، نداشتن ملاك و مناط هست .