خلق تصوّر مىكنيد ، بدون اينكه ديگر اراده و مقدّمات آن لازم باشد و در « تصديق » به فايده هم مطلب همانطور است كه :
« تصديق » عبارت از اذعان نفس است و انسان در تحقّق آن صفت نفسانى اصلا اضطرار ندارد و چنانچه كسى بگويد من در تصديق به فائده ، مجبور بودم ، كلامش مسموع و مقبول نيست همانطور كه انسان در تصوّراتش مختار هست در تصديقاتش هم آزاد مىباشد و تحقّق تصديق ، نيازى به اراده و مقدّمات چهار يا پنجگانه ندارد يعنى لزوم و معنائى ندارد كه انسان ، ابتداء تصديق به فايده را تصوّر كند ، سپس تصديق به فايدهء تصديق نمايد و به دنبالش هيجان و رغبت برايش پيدا شود و . . .
نتيجه : در تحقّق اعمال اختياريّهء خارجيّه ، « اراده » و مقدّمات آن لازم است امّا در اعمال اختياريّه نفسانى نيازى به اراده و مقدّمات آن نيست بلكه بنا بر همان قدرت الهى و همان قدرتى كه خالق متعال به نفس انسان ، عنايت كرده - و نفخت فيه من روحى - انسان ، قدرت خالقيّت ، ايجاد تصوّر ، تصديق و ايجاد اعمال اختياريّه نفسانى را دارد .
با توجّه به بررسى مذكور دربارهء تصوّر ، دو نتيجه مىگيريم : 1 - بلا اشكال ، تصوّر ، عمل اختيارى انسان است و او ، اضطرارى به تصوّر ندارد 2 - درعينحال كه آن عمل نفسانى اختيارى هست امّا معناى اختياريّت ، اين نيست كه مسبوق به اراده و مقدّمات آن باشد .
اكنون كه حقيقت امر دربارهء اعمال نفسانى مانند تصوّر و تصديق براى شما مشخّص شد به ادامهء بحث دربارهء « اراده » مىپردازيم كه :
همانطور كه « تصوّر و تصديق » از امور نفسانى هستند ، اراده هم يك عمل نفسانى اختيارى است .
اگر اراده ، يك امر اختيارى هست پس بايد آن امر اختيارى ، مسبوق به اراده باشد و قبل از آن ، ارادهاى محقّق شده باشد . - پس شبهه يا دليل سوّم جبريّه صحيح و بهجا هست -
إيضاح الكفاية (فارسى) — صفحة 490
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٩٠