زيرا عنوان چهارمى نداريم كه در پاسخ آن بيان كنيم . در باب « اراده » هم مطلب به همين نحو است . به عبارت ديگر ، بين « حب و علم » و « اراده » فرقى نيست .
نتيجه : از نظر فلسفى و جنبهء واقعبينى امر در مورد اراده با سه عنوان « مريد ، مراد و اراده » مواجه هستيم و كسى نمىتواند سؤال كند آيا به ارادهء شما هم اراده تعلّق گرفته يا نه .
اظهار نظر در مورد فرمايش صدر المتالّهين « ره » : ايشان تحقيق خوبى انجام داده و تقريبا شصت درصد پاسخ جبريّه را بيان كردهاند امّا فرمايش ايشان كامل نيست زيرا :
ممكن است قائلين به جبر چنين بگويند كه : صحيح نيست كه سؤال كنيم آيا اراده هم متعلّق اراده قرار گرفته يا نه امّا جاى اين پرسش هست كه :
اراده ، يك صفت نفسانى قائم به نفس مريد است و مسلّما يك امر حادثى است و تصميم و ارادهء رفتن به زيارت ، يك صفت نفسانيّه ازليّه نيست بلكه انسان بعد از بررسى جوانب مختلف ، تصميم بر زيارت مىگيرد امّا اساس ، منشأ و ريشهء ارادهء مذكور چيست ؟
آيا منشأ اراده در محدودهء اختيار شما بوده يا اينكه اضطرارى بوده است ؟
پس وجهى براى سؤال بهنحوىكه صدر المتألّهين « ره » مطرح كردهاند ، نيست و امّا به نحو اخير مىتوان پرسش نمود و اشكال جبريّه را سريان داد . لذا است كه مىگوئيم صدر المتألّهين تقريبا شصت درصد از مسير پاسخ شبههء جبريّه را طى كردهاند امّا آن جواب ، كامل نيست و اينك به بيان پاسخ چهارم نسبت به دليل و شبههء سوّم جبريّه مىپردازيم كه جواب كامل و قانعكنندهاى هست :
جواب چهارم : پاسخ مذكور ، وجدانى و مبرهن است بدون اينكه ترديدى براى انسان باقى بگذارد كه : انسان ، داراى دو نوع ، عمل مىباشد .
الف : بعضى از اعمال ، خارج از نفس انسان - و مربوط به اعضاء و جوارح - مىباشد مانند اكثر افعال انسان از قبيل أكل ، شرب ، ضرب ، قتل و امثال آنها مثلا هر قدر ، ارادهء
إيضاح الكفاية (فارسى) — صفحة 487
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٨٧