كه شما - جبريّه - نقل كلام در آن اراده كنيد تا در نتيجه ، تسلسل يا اضطرار ، لازم بيايد .
چگونه نفس انسان ، قدرت خلّاقيت اراده دارد ؟
مثال : شما به مهندسى مراجعه مىكنيد و از او تقاضا مىكنيد كه نقشهء جديد و بىنظيرى كه ابتكارى باشد ، برايتان طرح كند او بر اثر درس ، زحمت و تجربه ، نقشهاى براى شما آماده مىكند كه بىنظير است و قبلا در ذهنش تصوّر نشده منتها قدرت خلّاقيّت نقشه ، براى آن مهندس با زحمت و درس خواندن ، حاصل شده . خداوند متعال هم قدرتى به انسان داده است كه مىتواند اعمال نفسانى مانند تصوّر ، تصديق و اراده را بدون نياز به زحمت ، ايجاد نمايد بنابراين اراده ، مربوط به كارگاه و كارخانه نفس انسان هست و منشأ آن ، قدرتى است كه خداوند به انسان عنايت كرده است .
اينكه در جواب سوّم گفتيم صدر المتألّهين « ره » شصت در صد از جواب شبههء سوّم جبريّه را بيان كردهاند و به چهل درصد آن ، توجّه ننمودهاند براى شما واضح شده كه :
ارادهء انسان از كجا ناشى شده ؟
صدر المتألّهين ، اشارهاى به آن ننمودهاند ولى با توضيحات ما مشخّص شد كه همان پروردگارى كه جهان هستى را خلق نموده ، قدرتى به انسان عنايت نموده كه بتواند تصوّر ، تصديق و اراده ، خلق نمايد بدون اينكه اضطرارى در ميان باشد .
خلاصه : اراده ، امر اختيارى نفسانى است و درعينحال ، مسبوق به اراده نيست تا تسلسل يا اضطرار ، لازم آيد بلكه ريشه و اساس آن ، قدرتى است كه خداوند به انسان عنايت نموده .
تذكّر : تاكنون كلام مفوّضه و جبريّه را با ادلّه آنها بيان و ثابت كرديم كه آن دو قول - جبر و تفويض - محكوم به بطلان است و اينك بايد به بيان قول سوّم بپردازيم تا ببينيم از نظر علمى و با قطع نظر از تعصّب و ارشادات ائمّه « صلوات اللّه عليهم اجمعين » واقعيّت امر چيست زيرا مسألهء مورد بحث ، يك امر تعبّدى نيست .
إيضاح الكفاية (فارسى) — صفحة 492
مساهمون: الشيخ فاضل اللنكراني
ص٤٩٢