فاذا قيل مثلا : ( جئني بعينين ) أريد فردان من العين الجارية ، لا العين الجارية و العين الباكية [ 1 ] .
شرح
[ 1 ] - صاحب معالم فرمودهاند استعمال لفظ تثنيه و جمع در اكثر از معنا هم جائز و هم جوازش به نحو حقيقت است دليل « 1 » ايشان اين است كه :
تثنيه و جمع به منزلهء تكرار لفظ است هنگامى كه شما مىگوئيد رأيت عينين ، به منزلهء اين است كه لفظ عين را دو بار ذكر كرده و به جاى رأيت عينا و عينا گفتهايد رأيت عينين بنابراين اگر لفظ عين را دو مرتبه ذكر كنيد ، مانعى ندارد كه از هركدامش يك معنا اراده نمائيد ، فرضا از لفظ اوّل ، عين جاريه و از دوّم ، عين باكيه اراده نمائيد لذا وقتى در تكرار لفظ ، چنين مطلبى جائز باشد از رأيت عينين هم مانعى ندارد كه دو ماهيّت و دو حقيقت اراده شود .
در « جمع » هم مسئله ، همينطور است يعنى جملهء رأيت عيونا به منزلهء اين است كه مثلا بگوئيم رأيت عينا و عينا و عينا ، اگر سه مرتبه لفظ عين را تكرار كنيم ، مىتوان از هر لفظ يك معناى خاصّى از عين را اراده نمود لذا هنگامى هم كه مىگوئيم رأيت عيونا بايد بتوان از آن كلمه ، سه معنا و سه حقيقت از عين را اراده كرد .
مصنّف « ره » تقريبا سه جواب و يا بهعبارت ديگر ، سه اشكال نسبت به بيان صاحب معالم دارند :
1 - تثنيه و جمع به منزلهء تكرار لفظ است امّا نه هر تكرارى بلكه تكرار لفظ نسبت به افراد يك حقيقت است - نه دو حقيقت و دو معنا - جملهء رأيت عينين به منزلهء رأيت عينا و عينا هست يعنى ديدم دو فرد از يك عين - دو فرد از عين جاريه يا دو فرد از عين باكيه - امّا اگر از عين اوّل ، يك حقيقت و از عين دوّم حقيقت ديگرى اراده كنيد ، از شما
هامش
( 1 ) - دليل صاحب معالم در عبارت قبلى مصنّف آمده ولى ما اكنون به توضيح آن مىپردازيم .