الوحدة ، فاذا استعمل في الأكثر لزم إلغاء قيد الوحدة ، فيكون مستعملا في جزء المعنى ، بعلاقة الكلّ و الجزء ، فيكون مجازا ، و ذلك لوضوح أنّ الألفاظ لا تكون موضوعة إلا لنفس المعاني ، بلا ملاحظة قيد الوحدة ، و إلّا لما جاز الاستعمال في الأكثر ؛ لأنّ الأكثر ليس جزء المقيّد بالوحدة ، بل يباينه مباينة الشّيء به شرط شيء ، و الشّيء به شرط لا ، كما لا يخفى [ 1 ] .
شرح
تفصيل صاحب معالم در استعمال لفظ در اكثر از معنا
[ 1 ] - تذكّر : عبارت مذكور ، خالى از مسامحه نيست و بعضى از محشّين هم به آن اشاره نموده و ما هم ضمن توضيح متن مذكور ، آن را بيان خواهيم كرد . اگر از امتناع عقلى چشمپوشى كنيم ، آيا استعمال لفظ در اكثر از معنا - در دو معناى حقيقى - عنوان حقيقت دارد يا مجاز و يا اينكه تفصيلى در ميان هست . صاحب معالم ، تفصيل داده و فرمودهاند : اگر استعمال در مفرد باشد ، چهرهء مجاز به خود مىگيرد مثل اينكه بگوئيم رأيت عينا و دو معنا از آن اراده كنيم امّا اگر استعمال در تثنيه يا جمع باشد چهرهء حقيقت دارد « 1 » . سؤال : چرا استعمال در مفرد عنوان مجاز دارد ؟ جواب : دليل صاحب معالم ، اين است كه واضع ، لفظ عين را مثلا براى عين جاريه به قيد وحدت و براى عين باكيه به قيد وحدت ، وضع نموده ، هنگامى كه شما لفظ عين را در دو معنا استعمال مىكنيد ، قيد وحدت را الغاء مىنمائيد زيرا لازمهء استعمال لفظ در دو معنا ، اين است كه هر معنا تنها نباشد و عنوان وحدت نداشته باشد لذا وقتى قيد وحدت را الغاء نموديد ، استعمال مذكور ، مجازى مىشود - به علاقهء جزء و كل - نههامش
( 1 ) - بيان صاحب معالم نسبت به تثنيه و جمع را همراه با اشكالات مصنّف ، همراه با متن بعدى توضيح خواهيم داد .