گروهى تفاوتى ميان شرط شرعى و عقلى نگذاشته و گفتهاند : حقيقت شرط شرعى همان شرط عقلى است ، با اين تفاوت كه شرط عقلى را عقل بدون يارى جستن از شرع درك مىكند ، مانند توقف حج بر پيمودن مسافتى از راه ، اما شرط شرعى را عقل با يارى جستن از شرع از طريق يادآورى و بيان شارع درمىيابد . بنابر اين ، شرط شرعى پس از بيان آن توسط شارع ، همچون شرط عقلى خواهد بود كه وجود مشروط وابسته به آن است ؛ بدين معنا كه از نبود آن حقيقتاً نبود مشروط لازم مىآيد . 2 از اين عنوان در اصول فقه سخن گفتهاند .
اقسام : شرط شرعى به شرط متقدم ، متأخر و مقارن تقسيم مىشود . مراد از شرط متقدم ، تقدم زمانى شرط بر مشروط است ، مانند وضو و غسل نسبت به نماز ، بنابر اين فرض كه خود افعال وضو و غسل شرط باشد نه اثر آنها ( طهارت ) كه تا زمان نماز باقى مىماند .
مراد از شرط متأخر ، تأخر زمانى شرط از مشروط است ، مانند غسل شب بعد براى استحاضه كثيره كه به قول برخى شرط صحّت روزهء روز قبل است .
مراد از شرط مقارن ، تقارن زمانى شرط با مشروط است ، مانند استقبال و پاك بودن لباس در نماز كه زمان آن دو با نماز يكى است .
شكى در امكان و وقوع شرط مقارن نيست ؛ چه از شرايط شرعى باشد يا عقلى ؛ چنان كه شكى در امتناع تأخر شرط عقلى از مشروط نيست ؛ بلكه شرط عقلى از اين جهت كه متمم فاعليّت فاعل يا قابليّت قابل است ، تقدم آن نيز بر مشروط معقول نيست ؛ هرچند بر حسب رتبه بر آن تقدم دارد ؛ 3 ليكن در شرط شرعى آيا تأخر شرط از مشروط امكانپذير است يا همچون شرط عقلى ممتنع مىباشد ؟ مسئله اختلافى است .
برخى گفتهاند : تأخر شرط شرعى نيز ممتنع است ؛ زيرا شرط از اجزاى علت تامّه است و وجود معلول در گرو وجود تمامى اجزاى علت است و پيش از وجود تمامى اجزاى علت تامه ، وجود معلول ممتنع خواهد بود . بنابر اين ديدگاه
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 643
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص٦٤٣