ابرا كند ، كه در اين صورت بنابر قول مشهور - بلكه ادعاى اجماع شده - ضامن نخواهد بود . برخى ، در صورت حاذق بودن پزشك و كوتاهى نكردن وى در معالجه و اذن دادن بيمارِ بالغ و عاقل به مداواى او ، پزشك را ضامن ندانستهاند ، هرچند قبل از درمان از ضمان تبرّى نجسته باشد . « 4 »
چنانچه كسى ناگهانى بر سر بيمار ، كودك ، ديوانه يا غافلِ بالغ فرياد زند و بر اثر آن ، طرف بميرد ، فرياد زننده ضامن ديه است ؛ ليكن در اينكه ديه بر عهدهء فرياد زننده است يا عاقلهء وى ، اختلاف است . « 5 »
2 . تسبيب در جنايت : و آن عبارت است از وارد كردن جنايت بر ديگرى به طور غير مستقيم ، با فراهم كردن مقدمات آن ، به گونهاى كه اگر آن مقدمات نمىبود تلف رخ نمىداد ، هرچند علّت مستقيم تلف چيزى ديگر است ، مانند كندن چاه در مسير آمد و شد مردم كه فردى بر اثر لغزيدن در آن بيفتد و بميرد يا عضوى از او تلف شود . در اين صورت ، كَنندهء چاه ضامن است « 6 » ( - - ) تسبيب ) .
3 . اجتماع اسباب ضمان : چنانچه دو سبب با هم اجتماع كنند ، مانند كندن چاه در محلّ غير مجاز از سوى فردى و گذاشتن سنگ در نزديكى آن توسط فردى ديگر و برخورد كردن فرد سوم با سنگ و افتادن در چاه و مردن ، بنابر اشهر ، آن كه ايجاد كنندهء سبب مقدم در تأثير مىباشد ، ضامن است ، كه در مثال ، گذارندهء سنگ خواهد بود . « 7 »
اگر مباشر و سبب با هم اجتماع كنند ، در صورتى كه هر دو مساوى باشند يا مباشر قوى باشد ، مباشر ضامن است ، مانند اينكه كسى چاهى بكند و كسى ديگر ، شخص سومى را در آن بيفكند ، كه در اين صورت ، شخص دوم ضامن است .
اگر مباشر ضعيف و مسبِّب قوى باشد ، بنابر قول مشهور مسبّب ضامن است ، مانند اينكه كسى در محلّ غير مجاز چاهى بكند و سرش را بپوشاند و شخص دوم ندانسته فردى ديگر را هُل دهد و بر اثر آن ، وى در چاه بيفتد و بميرد . « 8 »
اندازهها و انواع ديه :
الف . ديهء جان : در شريعت براى ارتكاب قتل شش نوع ديه مقرّر شده است :
هامش
( 4 ) 44 - 51 .
( 5 ) 57 - 59 .
( 6 ) 37 / 46 .
( 7 ) مسالك الافهام 15 / 381 - 382 ؛ مفتاح الكرامة ( ق ) 10 / 319 - 320 .
( 8 ) مسالك الافهام 15 / 380 ؛ جواهر الكلام 43 / 145 .