ارش و حكومت ( - - ) ارش ) گويند . واژهء ديه ، گاه به معناى عام ، كه ارش را نيز در بر مىگيرد ، به كار مىرود . « 1 » فقها در فقه بابى مستقل به همين نام منعقد كرده و به تفصيل دربارهء مسائل و احكام آن سخن گفتهاند .
جنايت وارد بر شخص يا به كشتن او است و يا به از بين بردن عضوى از اعضا يا منفعتى از منافع وى . هريك يا از روى عمد است و جانى به قصد ارتكاب جنايت دست به آن مىزند ، يا شبه عمد ، كه جانى قصد ارتكاب فعل منجرّ به آسيب ديدن طرف را دارد ، ليكن مقصود وى از اقدام خود ارتكاب جنايت نيست ، مانند كسى كه به قصد ادب كردن ، ديگرى را بزند و به طور اتفاق ، بر اثر آن ، ادب شونده بميرد ، و يا خطاى محض است كه جانى نه قصد جنايت دارد و نه قصد فعلى كه منجرّ به آن گردد ، مانند كسى كه به طرف حيوانى تيراندازى مىكند ، ليكن اتفاقاً به انسانى اصابت نموده و منجرّ به مرگ وى مىگردد ، بدون آنكه تيرانداز قصد پرتاب تير به سوى مقتول و كشتن او را داشته باشد . « 2 »
ديه در جنايت عمدى - در صورت عدم امكان قصاص يا توافق بر سر پرداخت ديه - و نيز در جنايت شبه عمد بر عهدهء جانى و در خطاى محض بر عهدهء عاقلهء او است « 3 » ( - - ) عاقله ) .
اسباب ضمان :
1 . مباشرت در جنايت : مباشر به كسى گفته مىشود كه جنايت مستقيم به او منتسب مىگردد ؛ هرچند به واسطهء آلتى همچون تفنگ ، بدون آنكه وى قصد ارتكاب جنايت را داشته باشد ( چه آنكه صورت قصد ارتكاب ، مورد ثبوت قصاص است ) مانند كسى كه هدفى را به گمان حيوان بودن آن نشانه رفته و به سمت آن تيراندازى مىكند ؛ در حالى كه آن هدف انسان است ، يا كسى كه به قصد ادب كردن ، كودكى را مىزند و كودك اتفاقاً بر اثر آن مىميرد .
پزشكى كه به سبب مباشرت در مداواى بيمار ، جان يا عضو و يا منفعتى از منافع او را تلف كرده ، در برابر آن ضامن و متعهد به پرداخت ديه است ، مگر آنكه قبل از معالجه از ضمان تبرّى جويد و بيمار او را
هامش
( 1 ) جواهر الكلام 43 / 2 .
( 2 ) 3 - 4 .
( 3 ) 13 - 14 ، 20 و 25 .