در زمان حضور امام عليه السّلام ، واجب است تمامى خمس ( سهام ششگانه ) به ايشان داده شود . امام عليه السّلام نيمى از آن را براى خود برداشته و طبق صلاحديد مصرف مىكند و نيم ديگر را به مقدار كفايت به سه گروه پيش گفته مىدهد و بنابر مشهور در صورتى كه چيزى از آن اضافه بيايد ، مال خود امام است و چنانچه كم بيايد ، از سهم خود جبران مىكند . « 37 »
شرايط استحقاق خمس : سه گروه ياد شده با شرايطى مستحق خمس خواهند بود . بعضى از اين شرايط در هر سه گروه معتبر است ؛ امّا بعضى ديگر ، مخصوص برخى گروهها است .
شرايط عام عبارتند از :
1 . انتساب به هاشم : انتساب به هاشم جدّ رسول گرامى اسلام صلّى اللَّه عليه و آله با نسب صحيح ( آميزش مشروع ) يا در حكم صحيح ( آميزش به شبهه ) ، نه از راه زنا و مانند آن شرط استحقاق خمس است .
نسل هاشم ، منحصر در فرزندان عبدالمطّلب است . از اين رو ، خمس تنها به كسانى مىرسد كه از نسل عبدالمطّلباند كه عبارتند از فرزندان ابوطالب ، عباس ، حارث و ابولهب . البته امروزه تنها فرزندان ابوطالب و عباس شناخته شدهاند و از نسل حارث و ابولهب سلسلهء شناخته شدهاى وجود ندارد ؛ بلكه تنها نسل فراوان ، نسل ابوطالب است كه مشمول بركت الهى قرار گرفته است . « 38 »
بنابر مشهور ، فرزندان مطّلب ، برادر هاشم مستحق خمس نيستند . « 39 » چنان كه به قول مشهور از ميان فرزندان هاشم كسانى مستحق خمساند كه انتسابشان به هاشم از طريق پدر باشد ، نه مادر . « 40 »
2 . ايمان ( شيعهء دوازده امامى بودن ) : بنابر تصريح گروهى ، مؤمن بودن شرط استحقاق خمس است ؛ بلكه بر آن ادعاى اجماع شده است ؛ هرچند برخى در شرط بودن آن توقف و ترديد كردهاند « 41 » ( - - ) ايمان ) .
3 . عدم ارتكاب علنى گناه كبيره : در شرط بودن آن اختلاف است . بسيارى از معاصران احتياط را در ندادن خمس به مرتكب علنى گناهان كبيره دانستهاند . « 42 »
هامش
( 37 ) 109 .
( 38 ) 104 .
( 39 ) الحدائق الناضرة 12 / 382 ؛ جواهر الكلام 16 / 106 - 107 .
( 40 ) الحدائق الناضرة 12 / 390 ؛ جواهر الكلام 16 / 90 .
( 41 ) الحدائق الناضرة 12 / 389 ؛ جواهر الكلام 16 / 115 .
( 42 ) العروة الوثقى 4 / 306 .