البته در خصوص جهل به حكم در مسئلهء اتمام نماز در موضع قصر و به عكس ، بنابر مشهور ، ناسى ملحق به جاهل نيست ؛ از اين رو ، در صورتى كه داخل وقت متذكر حكم گردد ، اعادهء نماز بر او واجب است .
2 . اخلال به جهت غفلت از موضوع و فراموش كردن آن . اين نوع اخلال يا اخلال به شرط نماز است يا به جزء و يا به ركعت ، اعم از ترك كردن يا اضافه آوردن آن .
الف . اخلال به شرط : شرط نماز يا وجودى است ؛ بدين معنا كه وجود آن ، شرط صحّت نماز است ، مانند طهارت ، استقبال و اباحه ، يا عدمى كه عدم آن شرط صحّت نماز است ، مانند قهقهه و حرف زدن . از شرايط عدمى به موانع يا قواطع نماز تعبير مىشود .
اخلال به شرط وجودى نماز در صورتى كه شرطِ فراموش شده ، ركن باشد ، مانند وقت يا طهارت از حدث ، موجب بطلان نماز مىگردد . بنابر اين ، نمازى كه بدون طهارت يا خارج وقت گزارده شود صحيح نيست و اعادهء آن واجب است .
ليكن در شرط استقبال قبله ، در انحراف كمتر از نود درجه ( بين مشرق و مغرب ) بنابر مشهور ، نماز صحيح است و اگر انحراف بيشتر باشد ، اعادهء آن در وقت واجب است . به گفتهء برخى ، بلكه بنابر آنچه به مشهور نسبت داده شده ، چنانچه انحراف به حد استدبار ( پشت به قبله قرار گرفتن ) برسد ، اعادهء نماز حتى پس از خروج وقت واجب است « 10 » ( - - ) استقبال ) .
حكم شرايط فراموش شدهء غير ركنى متفاوت است . اگر شرط ، طهارت ( پاكى ) بدن يا لباس و يا از جنس حيوان حلال گوشت بودن لباس نماز گزار باشد ، بنابر قول مشهور ، اخلال به آن موجب بطلان نماز است ؛ « 11 » اما اگر ستر عورت يا اباحهء لباس و مكان نمازگزار باشد ، در اينكه اخلال به آن از روى فراموشى ، نماز را باطل مىكند يا نه ، اختلاف است . « 12 »
اخلال به شرايط عدمى نماز از روى سهو ، موجب بطلان نماز نيست . « 13 »
ب . اخلال به جزء : در صورت اخلال به جزء نماز از روى سهو و فراموشى ، به شرط آنكه محل تدارك آن نگذشته باشد ، يعنى داخل ركن بعدى نشده باشد ،
هامش
( 10 ) جواهر الكلام 8 / 24 - 28 .
( 11 ) 6 / 215 ؛ مستمسك العروة 5 / 348 - 349 .
( 12 ) العروة الوثقى 2 / 324 و 328 - 329 ؛ مستمسك العروة 5 / 270 و 284 - 285 .
( 13 ) جواهرالكلام 11 / 14 - 80 .