خطا در اجتهاد : اماميّه خطاى مجتهد در استنباط حكم شرعى از ادلّهء آن را امكان پذير مىدانند . طرح بحث « اجزاء » در فرض كشف خطا در همين راستا است ؛ بدين معنا كه با كشف خطا در مفاد حكم ظاهرى به دست آمده از اماره ( - - ) اماره ) يا اصل ( - - ) اصل ) آيا اعمال انجام گرفته طبق آن حكم ، كفايت مىكند و نياز به اعاده و قضا نيست يا كفايت نمىكند ؟
مسئله اختلافى است ( - - ) اجزاء ) .
خطا در بيان يا نقل فتوا : چنانچه مجتهد در بيان فتواى خود ، يا غير مجتهد در نقل فتواى مجتهدى خطا كند ، اعلام آن به كسى كه از او فرا گرفته واجب است . « 1 »
خطا در نماز : حكم خطا در نماز بر حسب منشأ خطا كه جهل است يا سهو و فراموشى و نيز متعلّق آن كه اركان نماز بوده يا غير آن ؛ در اضافه آوردن ركعت بوده يا نقصان آن ، متفاوت است ( - - ) خلل در نماز ) .
خطا در نيّت : تحقق خطا در نيّت در اعمال عبادى بدين گونه است كه آنچه در نيّت تعيين كرده اشتباه باشد ؛ مانند آنكه روز جمعه به گمان پنج شنبه بودن ، به نيّت تقديم ، غسل جمعه كند ، يا مأموم در نيّت ، امامى معيّن را قصد كند ، سپس معلوم شود كه امام كسى ديگر بوده است ، يا نمازگزاردن بر ميّتى معين را قصد كند ، سپس معلوم شود بر ميّتى ديگر نماز خوانده است و يا نمازى را به نيّت ادا به جا آورد و سپس متوجه شود كه قضا بوده است .
برخى در همهء موارد ياد شده گفتهاند :
در صورتى كه نيّت مقيّد به آنچه تعيين شده نباشد ، بلكه قصد امتثال امر واقعى باشد و آنچه تعيين شده صرفا در حدّ داعى ، و خطا تنها در تطبيق پيش آمده باشد ، عمل عبادى انجام گرفته صحيح است . « 2 »
خطا در افطار : هرگاه روزه دار بر اثر تاريكى ، قطع پيدا كند مغرب شده و روزهء خود را افطار نمايد و بعد معلوم شود اشتباه كرده است ، در صورت ابرى نبودن هوا ، در روزهء واجب ، واجب است آن روز را قضا كند ، ليكن كفّاره ندارد . برخى قضاى آن را نيز واجب ندانستهاند و در صورت ابرى بودن هوا ، بنابر قول مشهور ، قضا نيز بر او واجب نيست . « 3 »
هامش
( 1 ) العروة الوثقى 1 / 39 .
( 2 ) جواهر الكلام 12 / 51 - 52 ؛ العروة الوثقى 2 / 147 ، 438 و 3 / 124 .
( 3 ) العروة الوثقى 3 / 606 - 607 ؛ مستمسك العروة 8 / 390 - 391 ؛ مصباح الهدى 8 / 261 - 266 .