مانند امر به نماز كه بر امتثال آن علاوه بر درك مصلحت ، ثواب اطاعت امر يا نهى ، و بر مخالفت علاوه بر فوت مصلحت آن ، عقابِ مخالفت امر يا نهى نيز مترتّب مىشود . « 5 »
در تعيين مولوى يا ارشادى بودن امر و تشخيص مصاديق آن ، كلمات فقها مختلف است . برخى گفتهاند : آنجا كه عقل داراى حكم استقلالى است ، حكم صادر شده از شارع در آن مورد ارشادى خواهد بود ، مانند قبح ظلم . برخى ديگر گفتهاند :
هرجا كه صدور حكم مولوى مستلزم لغو گردد ، حكم صادر شده در آن مورد ارشادى است و گروه سوم برآنند كه حكمى ارشادى است كه از جعل حكم مولوى در آن مورد محذور عقلى همچون دور و تسلسل لازم آيد ، مانند اوامر اطاعت ( اطيعوا اللَّه و اطيعُوا الرَّسُول ) كه مولوى بودن آن مستلزم اطاعتى ديگر و در نتيجه ، لزوم تسلسل است . « 6 »
حكم اقتضايى
- - ) حكم
حكم امضايى
حكم امضايى : حكم و دليل تأييد شده از جانب شارع مقدس .
پيش از ظهور اسلام ، براى تنظيم مناسبات حقوقى ، معاملاتى ، اقتصادى و نيز مراسم عبادى قواعد و مقرّراتى ميان مردم وجود داشت كه برخى از شرايع پيشين و برخى ديگر از بناى عقلا نشأت مىگرفت . آن دسته از قواعد و مقررات و مراسمى كه پس از اسلام شارع آنها را - هرچند با سكوت و نهى نكردن ، خواه به طور كامل يا با اصلاحات جزئى يا كلى - تأييد و امضا كرده است ، احكام و ادلهء امضايى ناميده مىشود و در مقابل آن ، احكام و ادلهء تأسيسى است « 1 » ( - - ) حكم تأسيسى ) .
عقود ( - - ) عقد ) ، ايقاعات ( - - ) ايقاع ) و برخى موارد ديگر ، مانند وجوب ختنه ( - - ) ختنه ) ، وجوب حداد زن ( - - ) حداد )
هامش
( 5 ) منتهى الدراية 5 / 306 - 307 ؛ غاية المسئول / 283 ؛ فرائد الاصول 2 / 151 ؛ اصطلاحات الاصول / 75 .
( 6 ) اصطلاحات الاصول / 75 - 76 .
1 مبسوط در ترمينولوژى حقوق 1 / 187 ؛ جامع الشتات 1 / 176 .