ديگرى پيشى گيرد ، نسبت به آن حق اولويت پيدا مىكند و ديگرى حق مزاحمت او را ندارد . « 4 »
سومين عنوانى كه متعلق حق اختصاص قرار مىگيرد مباحات - همچون آب درياها ، رودها و پرندگان - بدون مالك است ، به شرط آنكه حيازت آن بدون قصد تملّك صورت گرفته باشد كه بنا بر قول برخى در اين صورت حق اختصاص ثابت است « 5 » ( - - ) حيازت مباحات ) .
اسباب : حق اولويت و اختصاص با اسباب زير حاصل مىشود .
1 . حيازت : چنانچه كسى چيزى را كه ماليت ندارد - مانند شراب - حيازت كند و آن را به تصرف خود در آورد ، نسبت به آن حق اختصاص پيدا مىكند . « 6 »
البته اگر چيزى علاوه بر عدم ماليّت ، منفعت حلال قابل اعتنا نيز نداشته باشد ، از قبيل مگس و پشه ، در ثبوت حق اختصاص به آن اختلاف است . « 7 » از برخى ، در اين قسم - كه ماليت ندارد - عدم ثبوت حق اختصاص نقل شده است . « 8 »
كسى كه بدون قصد تملّك ، مباحى از مباحات اصلى ، مانند هيزم و علوفهء زمين بى مالك را حيازت كرده است ، بنابر قول برخى ، نسبت به آن ، حق اختصاص پيدا مىكند . « 9 »
2 . اقطاع : اقطاع زمين با تحقق شرايط آن موجب ثبوت حق اولويت و اختصاص براى اقطاع شونده مىشود « 10 » ( - - ) اقطاع ) .
3 . تحجير : تحجيرِ ( سنگ چينى و مانند آن ) زمين موات موجب ثبوت حق اولويت و اختصاص نسبت به زمين سنگ چينى شده براى تحجير كننده است « 11 » ( - - ) تحجير ) .
4 . سَبْق : پيشى گرفتن بر ديگران در استفاده از مكانهاى عمومى و موقوفات عام ( - - ) مشتركات ) ، همچون مساجد ، موجب ثبوت حق اولويت و اختصاص براى پيشى گيرنده مىباشد « 12 » ( - - ) حق سبق ) .
5 . احيا : احياى زمين موات بنابر قول برخى موجب ثبوت حق اختصاص نسبت به حريم آن است ( - - ) حريم ) . برخى ، احيا كننده را مالك حريم دانستهاند . « 13 »
احياى زمين موات به قول برخى ، از اسباب ثبوت حق اختصاص آن زمين براى احيا كننده است ؛ هرچند بنابر قول مشهور ،
هامش
( 4 ) التعليقة على المكاسب 2 / 194 ؛ مهذّب الاحكام 10 / 391 ؛ ارشاد الطالب 1 / 69 .
( 5 ) غاية الآمال 1 / 47 ؛ مفتاح الكرامة 14 / 566 .
( 6 ) بلغة الفقيه 1 / 34 .
( 7 ) كتاب المكاسب 1 / 161 ؛ حاشية المكاسب ( ايروانى ) 1 / 19 .
( 8 ) غاية الآمال 1 / 44 - 45 .
( 9 ) القواعد الفقهية ( بجنوردى ) 1 / 182 .
( 10 ) احياء . الاراضى الموات / 278 - 279 ؛ جواهر الكلام 38 / 54 - 55 .
( 11 ) مسالك الافهام 12 / 419 .
( 12 ) التعليقة على المكاسب 2 / 194 .
( 13 ) الانوار اللوامع 11 / 166 ؛ كلمة التقوى 5 / 162 .