تيمّم
تيمّم : طهارت با خاك به كيفيّتى مخصوص .
واژهء تيمّم در قرآن كريم به صورت فعل و در روايات در هيئتهاى مختلف فعلى و اسمى به كار رفته است . طهارت به دوگونهء اختيارى و اضطرارى تقسيم مىشود . اوّلى طهارت با آب است كه به صورت وضو ( - - ) وضو ) يا غسل ( - - ) غسل ) انجام مىگيرد و دومى ، طهارت با خاك است كه تيمّم ناميده مىشود . « 1 »
بنابراين ، حقيقت تيمّم ، طهارت اضطرارى است يعنى طهارت بدل از وضو يا غسل در مواردى كه عقلا يا شرعا امكان تحصيل طهارت با آب وجود ندارد ، براى بهجا آوردن نماز و ديگر عبادات مشروط به طهارت . از اسباب ، شرايط و احكام تيمّم در باب طهارت سخن رفته است .
مشروعيّت : تيمّم با وجود اسباب آن ، مشروع است و در اصطلاح ، حكم واقعى ثانوى است كه بدل از وضو يا غسل انجام مىگيرد .
اسباب : اسباب و مسوّغات تيمّم عبارتند از :
1 . دسترسى نداشتن به آب .
2 . وجود مانع از استعمال آب ، مانند ضرر داشتن آن ، غصبى بودن آب موجود و يا قرار داشتن در ظرف طلا يا نقره و عدم امكان جابهجايى آن در ظرفى ديگر .
3 . تزاحم كاربرد آب براى طهارت با واجبى مهمتر ، از قبيل ازالهء نجاست يا رفع تشنگى از خود يا نفس محترمى ديگر .
4 . فوت نماز به جهت تنگى وقت ؛ بدين معنا كه وقت باقيمانده براى وضو يا غسل و خواندن نماز با شرايط كفايت نكند .
5 . وجود حرج و مشقّت شديد در به دست آوردن يا استعمال آب . « 2 »
در مورد سبب نخست ، صرف نبودن آب مسوّغ تيمّم نيست ؛ بلكه بايد به نبود آن در اطراف خود يقين داشته باشد . « 3 » با عدم يقين به آن ، جستوجو براى يافتن آب ، واجب است . « 4 » حدّ تفحّص در آبادى ، يأس از دستيابى به آب « 5 » و در بيابان ، يأس از آن در توشهء خود نزد همراهان و اطراف است .
در مقدار جستوجو نسبت به اطراف در بيابان ، اختلاف است . بنابر مشهور ،
هامش
( 1 ) . فقه الإمام جعفر الصادق 1 / 118
( 2 ) . جواهر الكلام 5 / 75 و 116 ؛ العروة الوثقى 1 / 467 - 484
( 3 ) . جواهر الكلام 5 / 78 - 79
( 4 ) . 77 ؛ كتاب الطهارة ( گلپايگانى ) / 224 ؛ فقه الصادق 3 / 59
( 5 ) . العروة الوثقى 1 / 467