مستحب است تيمّم بر قسمت بلند زمين انجام گيرد . تيمّم بر قسمت پست زمين و نيز زمين شورهزار و شنى مكروه است . « 19 »
كيفيت : زدن كف دو دست بر زمين ؛ سپس مسح پيشانى و دو طرف آن ( جبينين ) از محل رويش مو تا ابروها و قسمت بالاى بينى با هر دو دست - و نه يكى - بنابر مشهور « 20 » و در پايان ، مسح پشت دست راست با كف دست چپ از مچ تا سر انگشتان و همينگونه پشت دست چپ با كف دست راست . « 21 »
در اينكه صرف قرار دادن دست بر زمين بدون زدن آن ، كفايت مىكند يا نه ، اختلاف است . عدم كفايت به مشهور نسبت داده شده است « 22 » و نيز در اينكه يك بار زدن دست بر زمين مطلقا كافى است يا در هر صورت ، دو بار لازم است و يا در تيمّم بدل از وضو يك بار و در بدل از غسل ، دو بار واجب است ، اختلاف مىباشد . مشهور قول سوم است . « 23 » وجوب مسح دست از مچ تا سرانگشتان ، معروف ميان فقها است ؛ بلكه بر آن ادعاى اجماع شده است ؛ هرچند از بعض قدما اقوال نادر ديگرى در مسئله نقل شده است . « 24 »
شرايط : قصد قربت ( نيّت ) ؛ « 25 » مباشرت ( انجام دادن عمل بىواسطه ) در حال اختيار - نه ضرورت - ؛ « 26 » موالات « 27 » ( انجام گرفتن اجزاى تيمّم بىفاصله ) ؛ ترتيب « 28 » ( به نحوى كه پيش از اين گذشت ) ؛ مسح پيشانى از بالا به پايين بنابر مشهور ؛ « 29 » عدم وجود مانع براى مسح « 30 » و بنابر قول گروهى ، پاك بودن محل مسح ( صورت و دست ) . « 31 »
احكام : تيمّم براى نماز پيش از دخول وقت صحيح نيست و در آخر وقت - كه تنها به اندازهء تيمّم و خواندن نماز ، وقت باقى است - صحيح است ؛ « 32 » ليكن در صحّت تيمّم در وسعت وقت يا وجوب تأخير آن تا آخر وقت اختلاف است . برخى بين صورت علم به استمرار عذر تا آخر وقت و عدم علم به آن ، تفصيل داده و تيمّم را در وسعت وقت با علم به استمرار عذر ، صحيح دانستهاند . « 33 » البتّه در فرض علم به
هامش
( 19 ) . 141 - 142
( 20 ) . 194 - 200
( 21 ) . الوسيلة / 72 ؛ توضيح المسائل مراجع 1 / 406 م 700
( 22 ) . جواهر الكلام 5 / 180 - 181
( 23 ) . 207
( 24 ) . 202 - 204
( 25 ) . 167 ؛ المعتبر 1 / 390
( 26 ) . جواهر الكلام 5 / 178 ؛ مستمسك العروة 4 / 416
( 27 ) . جواهر الكلام 5 / 176
( 28 ) . 173
( 29 ) . 200 - 201
( 30 ) . مستمسك العروة 4 / 419
( 31 ) . جواهر الكلام 5 / 186 ؛ العروة الوثقى 1 / 495
( 32 ) . جواهر الكلام 5 / 154 - 156
( 33 ) . 157 - 165 ؛ مستمسك العروة 4 / 442 - 447