3 . اكراه : بر اعمالى كه مكره ( اكراه شونده ) به سبب اكراه ( - - ) اكراه ) انجام مىدهد آثار شرعى بار نمىشود ، به عنوان مثال ، بركسى كه با اكراه شراب نوشيده و مست شده است حد جارى نمىشود ؛ زيرا مرتكب كار حرامى نشده است .
4 . اضطرار : هرگاه مكلّف به ممنوع شرعى اضطرار ( - - ) اضطرار ) پيدا كند ، بر او حلال مىگردد ، مانند كسى كه به دليل دسترسى نداشتن به غذا به خوردن مردار مضطر مىشود .
5 . فراموشى : فراموشى از نظر شرع ، عذر به شمار مىرود ؛ ازاينرو كسى كه از روى فراموشى نماز واجبى را ترك كرده مرتكب حرامى نشده است ؛ هرچند بعد از تذكّر ، قضاى آن واجب خواهد بود ( - - ) فراموشى ) .
6 . جهل : جهل ( - - ) جهل ) نيز در شريعت عذر به شمار مىرود و جاهل معذور است .
7 . اشتباه : مكلّف در اعمالى كه به اشتباه و خطا از او سر مىزند معذور است ؛ ازاينرو ، كسى كه به اشتباه در مال ديگرى تصرف كرده مرتكب كار حرامى نشده است ، هرچند ضامن خواهد بود ، و يا كسى كه به اشتباه با زنى ، به خيال اينكه بر او حلال است نزديكى كرده است ، حد بر او جارى نمىشود و بر عمل او احكام زنا بار نمىگردد . در نتيجه فرزندى كه از اين راه متولّد مىشود حلالزاده خواهد بود ( - - ) آميزش به شبهه ) ، و نيز كسى كه به خطا ديگرى را كشته ( - - ) قتل خطا ) قصاص نمىشود ، هرچند ديه بر او ثابت مىگردد .
8 . عسر و حرج : مراد ، مشقّت غيرقابل تحمّل برحسب عادت است كه موجب رفع تكليف از مكلّف مىشود ( - - ) قاعدهء عسر و حرج ) .
انواع تخفيف : 1 . تخفيف اسقاطى ، مانند اسقاط نماز جمعه از فرد معذور .
2 . تخفيف كاهشى ( تنقيصى ) ، مانند كاهش و قصر نماز براى مسافر ( - - ) نماز مسافر ) و خائف ( - - ) نماز خوف ) و كاهش افعال نماز براى بيمار يا خائفى كه ناتوان از انجام دادن آنها است ، مانند اشاره براى
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 679
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص٦٧٩