حدّ تفحّص در زمين ناهموار به اندازهء برد يك تير ( حدود دويست گام ) و در زمين هموار به اندازهء برد دو تير از چهار جهت است . « 6 » البتّه اين در فرضى است كه مكلّف علم به وجود آب در بيش از مسافت ياد شده نداشته باشد و گرنه با داشتن علم و عدم وقوع در عسر و حرج ، پيمودن مسافت بيشتر براى دستيابى به آب ، واجب است . « 7 »
اگر مكلّف بدون جستوجو تيمّم كند و نماز بخواند ، نمازش باطل است ، مگر آنكه كوتاهى نمايد تا وقت تنگ شود و فرصت براى فحص نماند . در اين فرض تيمّم و نماز صحيح است ؛ « 8 » ليكن گروهى قضاى نماز را به شرط يافتن آب در محدودهاى كه بايد آن را در آنجا جستوجو مىكرد ، واجب دانستهاند ؛ بلكه وجوب قضا به اكثر فقها ، بلكه مشهور آنان نسبت داده شده است . « 9 » ظاهر كلام بعض قدما هم بطلان تيمّم و نماز است . « 10 »
آبى كه ضرر مىرساند استعمال آن جايز نيست و وضو و غسل با آن باطل است ؛ « 11 » ولى اگر استفادهء آن موجب حرج ( مشقّت شديد ) گردد در صحّت يا بطلان وضو و غسل اختلاف است . منشأ اختلاف ، اختلاف در اين مسئله است كه آيا نفى حرج از باب رخصت است يا عزيمت ؟
بنابر قول اوّل ، طهارت با آب در موارد حرجى صحيح است . « 12 » اختلاف در كفايت وضو و غسل در موارد تزاحم نيز وجود دارد . « 13 »
وضو و غسل با آب غصبى يا آب مباح در ظرف غصبى يا ظرف طلا و نقره باطل است . ازاينرو در صورت انحصار آب براى وضو و غسل به آن ، تيمّم مشروعيّت مىيابد . « 14 »
آنچه تيمّم بدان صحيح است : تيمّم به آنچه زمين ناميده مىشود اعم از خاك ، سنگ ، سنگريزه ، كلوخ و مانند آن بنابر مشهور صحيح است « 15 » به شرط آنكه مباح و پاك باشد . « 16 » تيمّم به معادن صحيح نيست . از برخى قدما صحّت آن نقل شده است . « 17 » در حال اضطرار ، تيمّم به غبار لباس ، فرش ، پالان چارپا و مانند آن و در فرض نبود غبار ، به گل صحيح است . « 18 »
هامش
( 6 ) . جواهر الكلام 5 / 79 - 80 ؛ جامع المسائل ( بهجت ) / 212
( 7 ) . العروة الوثقى 1 / 468 ؛ كلمة التقوى 1 / 246
( 8 ) . جواهر الكلام 5 / 85 - 86 ؛ العروة الوثقى 1 / 470 ؛ مسالك الافهام 1 / 110
( 9 ) . جامع المقاصد 1 / 466 - 467 ؛ مسالك الافهام 1 / 110 ؛ الحدائق الناضرة 4 / 256
( 10 ) . الخلاف 1 / 164 ؛ النهاية / 48
( 11 ) . جواهر الكلام 5 / 111
( 12 ) . العروة الوثقى 1 / 473 ؛ مستمسك العروة 4 / 333
( 13 ) . جواهر الكلام 5 / 116 - 117 ؛ منهاج الصالحين ( خوئى ) 1 / 98
( 14 ) . التنقيح ( الطهارة ) 4 / 362 ؛ العروة الوثقى 1 / 220 - 221 و 230
( 15 ) . جواهر الكلام 5 / 118 ؛ الحدائق الناضرة 4 / 293
( 16 ) . جواهر الكلام 5 / 135 - 136
( 17 ) . 130 - 132 ؛ النهاية / 49 ؛ مدارك الاحكام 2 / 196 - 197 و 200 - 201
( 18 ) . جواهر الكلام 5 / 143 - 147