ايجاد چيزى كه اگر نمىبود ، تلف محقّق نمىشد ، هرچند علّت مستقيم تلف چيزى ديگر باشد ؛ ايجاد چيزى كه با تحقّق آن ، تلف با علّتى ديگر حاصل مىشود و با نبود آن چيز ، علّت پديد آمده در تلف اثر نخواهد گذاشت و بالاخره ، ايجاد چيزى كه امكان قصد حصول تلف به آن - هرچند به واسطهء چيزى ديگر - وجود داشته باشد . « 3 »
برخى گفتهاند : مفهوم فقهى تسبيب با مفهوم فلسفى و اصولى آن متفاوت و به شرايط و معدّات مصطلح در فلسفه شبيهتر و نزديكتر است ؛ ازاينرو مراد از تسبيب ، فراهم كردن زمينهها و شرايط تلف خواهد بود . « 4 » از عنوان تسبيب در باب غصب و ديات سخن رفته است .
ضمان تسبيبى : فقها اتلاف تسبيبى را از اسباب ضمان ( - - ) ضمان ) برشمردهاند ؛ ليكن برخى ، تقسيم اتلاف به مباشرى و تسبيبى و مانند آن را بىفايده دانسته و گفتهاند : عناوين مباشرت و تسبيب و مانند آن در روايات به كار نرفته و ميزان ، صدق عرفى عنوان اتلاف است و تقسيم اتلاف به مباشرى و تسبيبى و مانند آن در كلمات فقها در حدّ بيان مصاديق عرفى آن مىباشد . « 5 »
شرايط : در برخى منابع براى ضمانآور بودن اتلاف تسبيبى شرايطى ذكر شده است ، مانند آنكه فعل مسبّب در خارج از قلمرو ملك خود باشد ؛ مباح شرعى و واجد مصلحت عقلايى نباشد و از نظر عرف ، عدوانى تلقّى شود . برخى در لزوم بعضى شرايط ياد شده در پارهاى موارد مناقشه كردهاند . « 6 »
برخى ، تحقّق عنوان اضرار ، تعدّى و تفريط را شرط ثبوت ضمان در تسبيب دانستهاند ؛ ازاينرو گفتهاند : كسى كه در مسير عمومى در راستاى مصلحت مردم چاهى كنده است اگر به تلف كسى بينجامد ضامن نيست ؛ « 7 » ليكن بسيارى از فقها در شمارى از احكام تسبيب ، ثبوت ضمان را منوط به تقصير و تعدّى مسبّب ندانستهاند ، مانند موارد ضمان مربّى شناى كودك ، جارىكنندهء آب در ملك خود كه به ملك ديگر نفوذ كند و راكب چارپا يا هدايت كنندهء آن . « 8 »
هامش
( 3 ) . القواعد الفقهية ( مكارم ) 2 / 296 ؛ موسوعة الفقهية الميسّرة 1 / 215
( 4 ) . القواعد الفقهية ( مكارم ) 2 / 207
( 5 ) . جواهر الكلام 37 / 50 - 51 ؛ العناوين 2 / 435 ؛ القواعد الفقهية ( مكارم ) 2 / 205 - 207
( 6 ) . جامع المدارك 5 / 206 - 207
( 7 ) . مبانى تكملة المنهاج 2 / 242 و 244 - 245 ؛ جواهر الكلام 37 / 53
( 8 ) . المبسوط 3 / 102 - 103 ؛ الروضة البهية 10 / 149 - 150 ؛ جواهر الكلام 43 / 106 و 136 ؛ مبانى تكملة المنهاج 2 / 251 - 252 ؛ وسيلة النجاة / 653 ؛ تحرير الوسيلة 2 / 192 ؛ منهاج الصالحين ( سيستانى ) 2 / 247