تسبيح به معناى اوّل : در ركوع و سجود : در اينكه در ركوع و سجود ، تنها تسبيح لازم است يا مطلق ذكر كفايت مىكند ، اختلاف است . قول اوّل منسوب به مشهور است ؛ بلكه بر آن ادّعاى اجماع شده است . « 1 » بنابر قول به وجوب تسبيح ، در مقدار لازم آن اختلاف است . برخى مطلق تسبيح را كافى دانستهاند هرچند با گفتن يك بار « سبحان اللّه » ؛ ليكن برخى ديگر يك بار تسبيح كبرى « سبحان ربّى العظيم و بحمده ، سبحان ربّى الأعلى و بحمده » را كافى دانستهاند . گروهى ، بلكه بسيارى از فقها سه بار تسبيح صغرى « سبحان اللّه » يا يك بار تسبيح كبرى را كافى دانستهاند . از بعضى نيز وجوب سه تسبيح كبرى نقل شده است . « 2 »
در دو ركعت آخر نماز : نمازگزار در ركعت سوم و چهارم نماز واجب بين خواندن حمد و ذكر تسبيح مخيّر است .
در افضليت هريك از حمد و تسبيح بر ديگرى يا عدم افضليت ، اختلاف است .
گروهى براى امام ، حمد را افضل از تسبيح دانستهاند ؛ بلكه اين قول به مشهور نسبت داده شده است . برخى هيچ يك از آن دو را بر مأموم واجب ندانستهاند . بعضى ، تنها حمد و بعضى ديگر تنها تسبيح را بر مأموم واجب دانستهاند . اقوال ديگرى نيز در مسئله وجود دارد . « 3 »
مقدار واجب تسبيح : گفتن سه بار تسبيحات اربع : « سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلّا اللّه و اللّه أكبر » به اتفاق فقها كفايت مىكند . در كفايت غير آن اختلاف مىباشد و تا پانزده قول نقل شده است كه مهمترين آنها عبارت است از :
1 . كفايت يك بار تسبيحات اربع .
بسيارى از فقها بر اين قولاند ؛ بلكه منسوب به مشهور است .
2 . كفايت تسبيحات ياد شده بدون تكبير .
3 . تخيير ميان گفتن سه بار « سبحان اللّه » يا سه بار « سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلّا اللّه » يا يك بار تسبيحات اربع .
4 . تخيير ميان همهء صورى كه در روايات آمده است . « 4 »
ترتيب تسبيحات اربع بنابر قول مشهور همانگونه است كه ذكر شد ؛ يعنى
هامش
( 1 ) . الحدائق الناضرة 8 / 245 ؛ جواهر الكلام 10 / 89
( 2 ) . جواهر الكلام 10 / 89 ، 97 و 166
( 3 ) . 9 / 319 - 322 ؛ الحدائق الناضرة 8 / 422 - 425
( 4 ) . جواهر الكلام 10 / 26 - 40 ؛ الحدائق الناضرة 8 / 412 - 417