در شك در تداخل مسبّبات بنابر قول به عدم تداخل اسباب ( بدين معنا كه اكتفا به يك مسبّب از مسبّبات متعدّد مورد شك قرار گيرد ) قاعدهء اشتغال ( - - ) قاعدهء اشتغال ) جارى مىشود و نتيجهء آن عدم تداخل مسبّبات و در نهايت عدم جواز اكتفا به يك مسبّب است . « 4 »
2 . بعد فقهى : موضوع تداخل و عدم تداخل اسباب و مسبّبات از مباحث مطرح در بابهاى مختلف فقهى است كه به نمونههايى از آن در چند باب اشاره مىكنيم .
طهارت : اگر چند سبب - مانند ادرار ، خواب و خروج باد معده - براى وضو جمع شود يك وضو به نيّت تقرّب كافى است ؛ ليكن برخى گفتهاند : كفايت يك وضو از باب تداخل نيست ؛ زيرا همهء اسباب ياد شده يك اثر دارد و آن حدث است ؛ يعنى حالتى كه مكلّف با وجود آن نمىتواند وارد نماز شود . رفع اين اثر نسبت به يكى از اسباب به مثابهء رفع آن نسبت به همهء اسباب است . « 5 »
در صورتى كه چند غسل بر عهدهء مكلّف باشد ، غسلها يا همه واجباند يا مستحب و يا برخى واجب و برخى مستحب . در صورت نخست يا در ميان غسلها غسل جنابت وجود دارد يا ندارد .
در صورت اوّل يك غسل به نيّت جنابت از همهء غسلها كفايت مىكند . همچنين يك غسل به نيّت همه و بنابر مشهور ، يك غسل به نيّت مطلق رفع حدث . در كفايت يك غسل به نيّت يكى از غسلها غير از غسل جنابت همچون غسل حيض ، اختلاف است .
در صورت دوم ( كه غسل جنابت در ميان غسلها وجود ندارد ) اگر به نيّت همه و نيز بنابر مشهور به نيّت مطلق رفع حدث ، يك غسل انجام گيرد كفايت مىكند . اگر يكى از غسلها را نيّت كند ، در كفايت آن اختلاف است .
اگر همهء غسلها مستحب ، يا برخى واجب و برخى مستحب باشند در كفايت يك غسل از همه اختلاف است . « 6 »
صلات : نافلهء نماز مغرب چهار ركعت ( دو نماز دو ركعتى ) است . در اينكه نماز غفيله ( - - ) نماز غفيله ) و نيز دو ركعت نماز ديگرى كه بين نماز مغرب و عشا بدان
هامش
( 4 ) . القواعد الفقهية ( بجنوردى ) 3 / 214 - 215 ؛ اصول الفقه 1 / 112
( 5 ) . جواهر الكلام 2 / 110 - 112
( 6 ) . 114 - 137