فقه تحت عنوان احكام يا آداب تجارت در باب آن مطرح است ، بسنده مىشود .
فضيلت : حرفهء تجارت در روايات از برترين و با بركتترين حرفهها شمرده شده است . برپايهء روايتى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نه جزء از ده جزء خير و بركت در تجارت قرار داده شده است « 8 » و در روايتى از امام صادق عليه السّلام ، ترك تجارت سبب نقصان عقل آدمى معرفى شده است . « 9 »
احكام و آداب : آداب تجارت به دو بخش الزامى و سنن تقسيم مىشود .
احكام الزامى : غشّ « 10 » ( - - ) غش ) ، تدليس « 11 » ( - - ) تدليس ) ، ربا « 12 » ( - - ) ربا ) و نجش « 13 » ( - - ) نجش ) در معامله حرام است .
بنابر قولى احتكار « 14 » ( - - ) احتكار ) ، تلقّى ركبان « 15 » ( - - ) تلقّى ركبان ) و وكيل شدن حضرى - خواه شهر نشين يا روستانشين - براى باديهنشين ( - - ) باديه نشين ) « 16 » بلكه براى هر غريبى نيز حرام است . قول ديگر كراهت آنها است .
سنن : سنن تجارت دوگونه است .
پارهاى از آنها جنبهء فردى دارد ، مانند استحباب نيّت بىنيازى از مردم و توسعه بر خانواده در كسب ؛ توكّل بر خداوند ؛ فراگيرى احكام شرعى تجارت ؛ ذكر خداوند و خواندن دعاهاى وارد شده هنگام ورود به بازار ؛ صبح زود به سراغ كار رفتن ؛ رها كردن تجارت هنگام نماز ؛ گفتن شهادتين و سه بار تكبير در وقت خريد كالا و تجارت كردن در وطن خود و كراهت زودتر از همه به بازار رفتن و ديرتر از همه دست از كار كشيدن .
پارهاى از سنن تجارت ، ناظر به چگونگى و تنظيم رفتار بازرگان با طرف معامله است ، مانند استحباب رعايت برابرى ميان خريداران ؛ گشادهرويى هنگام معامله ؛ آسان گرفتن در معامله ؛ پذيرش درخواست فسخ از سوى خريدار ( - - ) اقاله ) و افزودن بر وزن پيمانه هنگام فروش و كم گرفتن در وقت خريد و كراهت ستايش كالا هنگام فروش و نكوهش آن در زمان خريد . همچنين سوگند خوردن هنگام معامله ؛ فروختن كالا در محلى كه عيب آن پوشيده مىماند ، مانند جاى تاريك ؛ معامله با افراد پست و سود گرفتن از
هامش
( 8 ) . وسائل الشيعة 17 / 10
( 9 ) . 13
( 10 ) . جواهر الكلام 22 / 111
( 11 ) . 23 / 264 ؛ جامع المدارك 3 / 223
( 12 ) . جواهر الكلام 23 / 332 - 338
( 13 ) . 22 / 476
( 14 ) . 477 - 478
( 15 ) . 470 - 471 ؛ مستند الشيعة 14 / 38
( 16 ) . مستند الشيعة 14 / 33 - 37