در معيّن است ، مانند فروختن صد كيلو از برنجهاى موجود و مشخّص در انبار و يا كلّى مشاع ، مانند فروختن يك سوم از برنج موجود در خارج . « 1 »
احكام كلّى در ذمّه : بيع كلّى در ذمّه بدون شك و اختلاف جايز است ، مانند بيع سلف كه مشروعيت و جواز آن مسلّم است ؛ ليكن اگر كالا و بهاى آن ، هر دو ، كلّى در ذمّه و مدّتدار باشند از مصاديق بيع دين به دين و باطل است « 2 » ( - - ) بيع دين به دين ) . همچنين جواز فروختن آن - در صورت مدّتدار بودن - به غير بدهكار اختلافى است « 3 » ( - - ) دين ) .
كلّى در معيّن : بيع كلّى در معيّن بنابر مشهور صحيح است . « 4 » در مواردى كه شرط است مال ، عين باشد نه دين ، مانند مال قرضى ، تفاوتى بين جزئى بودن عين يا كلّى در معيّن بودن آن - همچون قرض دادن يك درهم از دو درهم موجود - نيست . « 5 »
كلّى مشاع : بيع كلّى به نحو اشاعه صحيح است . « 6 » عنوان عين بر كلّى مشاع نيز صادق است . تفاوت اين نوع بيع با بيع كلّى در معيّن اين است كه در بيع كلّى در معيّن فروشنده با خريدار در همهء كالاى موجود شريك نمىشود ؛ بلكه حقّ او در مثال ياد شده صد كيلو برنج است كه قابل انطباق بر هر صد كيلو از برنج موجود مىباشد و تعيين آن به دست خريدار است .
بنابراين خريدار مىتواند تمامى آن برنجها بجز صد كيلو را بفروشد و چنانچه همهء برنجها بجز صد كيلو تلف شود ، صد كيلوى باقيمانده از آن خريدار مىباشد و از سهم او چيزى تلف نشده است ؛ ليكن در كلّى مشاع فروشنده با خريدار در همهء كالاى موجود به نسبت سهمش شريك مىشود و خريدار بدون اذن وى نمىتواند چيزى از آن را بفروشد و چنانچه تلف شود ، از سهم فروشنده نيز به نسبت سهمش تلف شده است . « 7 »
دوران ميان كلّى در معيّن و كلّى مشاع : اگر بيع ، كلّى واقع شود ليكن مقصود دو طرف - از جهت كلّى در معيّن يا به نحو اشاعه - معلوم نباشد در اينكه بر كدام يك حمل مىشود ، اختلاف است . معروف بين فقها حمل بر كلّى در معيّن است . « 8 »
هامش
( 1 ) . جواهر الكلام 22 / 208 ؛ مصباح الفقاهة 4 / 280
( 2 ) . جواهر الكلام 23 / 147 ؛ كتاب السرائر 2 / 55
( 3 ) . جواهر الكلام 24 / 344 - 345
( 4 ) . 23 / 222 ؛ كتاب المكاسب 4 / 253 - 256
( 5 ) . منهاج الصالحين ( خوئى ) 2 / 169
( 6 ) . كتاب المكاسب 4 / 247
( 7 ) . مصباح الفقاهة 5 / 352 - 358 ؛ كتاب المكاسب 4 / 259 - 260
( 8 ) . كتاب المكاسب 4 / 257 - 259 ؛ جواهر الكلام 23 / 227 ؛ مصباح الفقاهة 5 / 374