1 . اقل و اكثر ارتباطى در شبههء وجوبيّه : اين قسم ، شك در جزئيّت يا شرطيّت چيزى براى مأمور به نيز ناميده مىشود مانند اين كه اصل وجوب نماز معلوم است ، امّا تعلّق وجوب به نماز با سوره ( اكثر ) يا نماز بدون سوره ( اقل ) مشكوك است . اين شك در حقيقت به شك در جزئيّت يا شرطيّت براى واجب مركّب بازمىگردد . در اين قسم ، سه قول است :
يك - جريان برائت عقلى و شرعى نسبت به تعلّق تكليف به اكثر « 1 » ( اصل برائت ذمّهء مكلّف از تكليف وجوبى به نماز با سوره است ) .
دو - جريان برائت شرعى نسبت به تعلّق تكليف به اكثر . « 2 »
سه - لزوم احتياط با انجام اكثر . « 3 »
2 . اقل و اكثر ارتباطى در شبههء تحريميّه : در اين قسم ، حرمت اكثر ، معلوم و حرمت اقل ، مشكوك است مانند اين كه اصل حرمت ساختن مجسمهء جاندار معلوم است ، امّا اين كه تنها ، ساختن مجسمهء كامل حرام است يا ساختن بعضى از اعضا نيز همين حكم را دارد ، مشكوك است . در اين قسم ، اصل برائت در حرمت اقل جارى مىشود و نتيجهء آن ، حرام نبودن اقل است . « 4 »
3 . اقل و اكثر استقلالى در شبههء وجوبيّه : مانند اين كه مكلّف مىداند نمازهايى از او فوت شده است ، امّا در تعداد آنها شك دارد ( براى مثال ، شك مىكند كه آيا سه نماز از او فوت شده يا پنج نماز ) يا مىداند به شخصى بدهكار است ، امّا در مقدار آن شك دارد ( براى مثال ، صد تومان بدهكار است يا دويست تومان ) . در اين قسم ، اقل يقينا واجب است و اصل برائت از واجب اضافى مشكوك ، جارى مىشود . « 5 »
4 . اقل و اكثر استقلالى در شبههء تحريميّه : مانند اين كه شخص جنب يا حائض به اجمال مىداند خواندن سورههاى داراى سجدهء واجب ( - - ) عزائم ) بر او حرام است ، امّا نمىداند خواندن تمام سوره ( اكثر ) حرام است يا تنها ، خواندن آيهء سجده از اين سوره . در اين قسم ، حرمت اقل يعنى آيهء سجده قطعى
هامش
( 1 ) فرائد الاصول 2 / 318 .
( 2 ) كفاية الاصول / 363 .
( 3 ) فوائد الاصول 4 / 151 .
( 4 ) عناية الاصول 4 / 116 و اصطلاحات الاصول / 68 .
( 5 ) عناية الاصول 4 / 144 - 145 و 194 ؛ دروس فى علم الاصول 3 / 132 و اصطلاحات الاصول / 67 .