با ظهور وحيد بهبهانى ( م 1205 ه . ق ) و احياى مجدد شيوهء اصولى توسط وى ، اصول عملى به ويژه دو اصل برائت و استصحاب مورد توجّه جدّى قرار گرفت و قلمرو آن گسترش يافت ، ليكن در حوزهء عمل و مراجعه ، تنها دو اصل ياد شده مورد استفاده و استناد اصوليان قرار مىگرفت تا آن كه شيخ انصارى ( م 1281 ه . ق ) اصول عملى را با شكلى نو طراحى كرد .
وى با مطرح كردن حصر عقلى ، چهار اصل عملى را با توجّه به حالات مكلّف شك كننده ، پايهريزى كرد و بدين ترتيب ، اصول عملى در مكتب شيخ انصارى و پيروان وى ، ساختارى نو ، رونقى دو چندان و قلمروى گسترده يافت . « 2 »
اهمّ تفاوتهاى اصل و اماره : 1 . در موضوع اصول ، شك اخذ شده است ، امّا در موضوع امارات شك اخذ نشده است ، هر چند عمل به آن ، در فرض شك و جهل به واقع صورت مىگيرد . « 3 »
2 . در امارات صرف نظر از حجيّت آنها حيث كشف از واقع وجود دارد ، بر خلاف اصول كه غالبا چنين حيثيّتى در آنها وجود ندارد . « 4 »
3 . هنگام جعل حجيّت براى امارات ، صفت كشف و احراز آن از واقع مورد لحاظ قرار گرفته است ، امّا در اصول ، تنها تطبيق عمل بر طبق آن لحاظ شده است . « 5 »
4 . امارات حاكم و مقدّم بر اصول هستند و با وجود اماره ، موضوع اصل تعبّدا و يا وجدانا منتفى است . بنابراين ، مرتبهء اصل بعد از اماره است .
5 . مثبتات اماره حجّت است ؛ به اين معنا كه اثر شرعى مترتّب بر لازم عقلى يا عادى مؤدّاى آن ، به اماره ثابت مىشود ، بر خلاف اصل كه مثبتات آن نزد اكثر اصوليان حجّت نيست و تنها مؤدّاى خود اصل يا حكم شرعى كه بدون واسطهء عقلى يا عادى بر آن مترتّب مىشود ، بدان ثابت مىگردد « 6 » ( - - ) اصل مثبت ) .
تقسيمات : اصول عملى به لحاظهاى مختلف ، داراى تقسيمات ذيل است :
1 . اصل خاص و عام : اصول خاص عبارتند از اصولى كه تنها در برخى ابواب فقهى و يا موارد خاصى به كار مىروند مانند اصل صحّت ( - - ) قاعده صحّت ) كه هنگام شك در صحّت فعل
هامش
( 2 ) مباحث الاصول 3 / 19 و دائرة المعارف بزرگ اسلامى 9 / 285 - 289 .
( 3 ) فوائد الاصول 4 / 481 - 482 و مصباح الاصول 3 / 151 .
( 4 ) فوائد الاصول 4 / 481 - 482 .
( 5 ) اجود التقريرات 4 / 129 و فوائد الاصول 4 / 484 - 486 .
( 6 ) فوائد الاصول 4 / 487 - 491 و مصباح الاصول 3 / 151 - 155 .